Như chúng ta biết, trong gần nửa thế kỷ qua, Iran là một trong những quốc gia gây ra nhiều hiểm họa nghiêm trọng cho người dân trong nước và cho một số quốc gia trên thế giới. Iran với chế độ thần quyền, một thể chế chánh trị đặc biệt, nó thể hiện sự độc tài tuyệt đối và tàn ác. Iran cùng với các nước cộng sản còn lại, và một số quốc gia chuyên chính khác tạo thành một liên minh mới đầy thách thức và đe dọa những giá trị Tự do, Dân chủ, Nhân quyền và Thịnh vượng của Cộng đồng thế giới. Đối tượng chánh của Iran là Do Thái và Hoa kỳ, sau đó là các quốc gia Tây Âu.
Điều rất đáng lo ngại là khi Iran gần tới mức thực hiện được kế hoạch sở hữu vũ khí nguyên tử. mặt khác, mức độ nguy hiểm lớn hơn cho một số quốc gia khi Iran được Nga và Trung cộng chống lưng, yểm trợ và hợp tác nhiều thứ.
Đây là vấn nạn rất lớn, và mối hiểm họa thấy trước mắt rất khó giải quyết, vì tính chất phức tạp của vấn đề.
Cho tới nay, Iran bị Hoa kỳ và nhiều nước Tây Âu, và cả Liên Hiệp Quốc đã có những trừng phạt với các hình thức kinh tế, ngoại giao, và gần đây Iran bị thêm sự trừng phạt quân sự của Hoa kỳ. Có thể nói Iran là một trong một số quốc gia bị trừng phạt nặng nhất trong lịch sử bang giao quốc tế. Sự trừng phạt đó là một bài học cho Iran và cho một số quốc gia khác, bởi vì tham vọng của lãnh đạo quốc gia, và cũng vì bản chất khó hòa hợp của Cộng đồng thế giới, nhất là trong thời kỳ có quá nhiều biến động to lớn trong gần đây.
Để hiểu phần nào về các tác động và hậu quả trừng phạt kinh tế với Iran, chúng tôi xin trình bày dưới đây diễn tiến các lần trừng phạt từ một số quốc gia và từ quốc tế trong 45 năm qua.
Khái Niệm Trừng Phạt Kinh Tế
Trừng phạt kinh tế (Economic sanction) có thể xem như một loại chiến tranh không đổ máu tức thời, nhưng hậu quả có khi rất ác nghiệt, đớn đau.
Mục đích của sự trừng phạt kinh tế là làm cho nền kinh tế quốc gia bị trừng phạt suy yếu mạnh mẽ, để từ đó nền kinh tế quốc gia bị trừng phạt bị suy yếu hay sụp đổ. Sự suy sụp mạnh mẽ về kinh tế tài chánh sẽ kéo theo sự suy sụp về chánh trị, về quân sự và về bang giao quốc tế.
Các biện pháp trừng phạt kinh tế:
Qua những mức độ khác nhau tùy trường hợp. Qua các hành động, tùy trường hợp.
Tăng thuế quan (tariff) là biện pháp nhanh và dễ.
Cấm vận mua bán tổng quát hay một số hàng hóa trọng yếu nào đó.
Cấm vận đầu tư tại nước bị trừng phạt hay đầu tư có vốn từ nước bị trừng phạt.
Cấm vận mua bán vũ khí
Cấm vận trao đổi và hợp tác khoa học kỹ thuật
Phong tỏa một số cơ sở kinh tế hay hạ tầng trọng yếu.
Đối tượng bị trừng phạt là chế độ, là chánh quyền và một số cá nhân của chế độ đó có mức độ vi phạm hay nguy hiểm trầm trọng.
Về nước thực hiện trừng phạt, có thể là một quốc gia đơn phương, có thể là một nhóm quốc gia, có thể là Tổ chức Liên hiệp quốc, hay Tổ chức quốc tế khác.
Hậu quả của trừng phạt kinh tế:
Nước bị trừng phạt nhận chịu hậu quả thiệt hại nhiều hay ít tùy thuộc mức độ trừng phạt và sức lực chống đở của nước đó. Nước bị trừng phạt có thể là một quốc gia, có thể nhiều quốc gia có liên hệ.
Hậu quả kinh tế chẳng những cho chánh quyền mà cho cả mọi người dân. Vì khi nền kinh tế bị suy sụp thì mọi ngành hoạt động kinh tế bị sụp theo, đồng bạc bị mất giá, lạm phát tăng, thất nghiệp tăng. Hậu quả kinh tế ảnh hưởng trực tiếp tới chánh trị trong nước, tới bộ máy quốc phòng, và nhiều vấn đề xã hội khác. Tệ hại nhất của nước bị trừng phạt là sự thay đổi chế độ hay thay đổi bộ máy cầm quyền đương thời.
Trong mấy tháng gần đây Hoa kỳ trừng phạt kinh tế Iran với mức cao hơn trước. Sau đó biện pháp ngoại giao không kết quả trong năm 2025. Vào đầu năm nay, Iran phong tỏa eo biển Hortmuz làm giá dầu tăng lên từ $70 một thùng lên $110. Giá dầu lên cao ảnh hưởng tai hại cho kinh tế toàn cầu. Hoa kỳ gây áp lực mạnh hơn nữa. Khi viết bài nầy thì Iran và Hoa kỳ có thỏa thuận ngừng bắn và hai bên thỏa hiệp thảo luận vào ngày 10 tháng 4, 2026. Chưa biết có được kết quả không. Tình hình rất phức tạp, vượt qua mức trừng phạt kinh tế thông thường.
Mặt khác, một quốc gia hay nhóm quốc gia thi hành lịnh trừng phạt kinh tế cũng bị sứt mẽ ít hay nhiều tùy khả năng, sức mạnh kinh tế và chánh nghĩa của sự trừng phạt.
Tóm lại trừng phạt kinh tế đã được sử dụng khá phổ biến như một biện pháp giải quyết sự xung đột lớn về ý thức hệ, về xâm phạm kinh tế quốc tế, về tôn giáo, về lãnh thổ, về chủng tộc.
Từ sau thế chiến thứ II, chúng ta vẫn còn nhớ các trừng phạt kinh tế lớn như: Hoa kỳ và Tây Âu cấm vận Liên xô do sự bành trướng CS. Hoa kỳ cấm vận CSVN sau 1975 do CSVN xâm lăng Campuchia 1978. Hoa kỳ và một số quốc gia trừng phạt Bắc Hàn, do sự vi phạm trầm trọng nhân quyền và phát triển vũ khí nguyên tử. Hoa kỳ và Tây Âu trừng phạt Nga, do Nga xâm lăng Ukraine. Hoa kỳ và Tâu Âu trừng phạt Trung cộng do TC xâm phạm trầm trọng kinh tế thế giới, vi phạm nhân quyền ở Tân cương, và đe dọa chiếm Đài Loan. Và đặc biệt trừng phạt nặng nề nhất gần đây và hiện nay là với Iran do Hoa kỳ, Tây Âu và cả Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc, vì Iran theo đuổi chương trình vũ khí nguyên tử, yểm trợ khủng bố, và vi phạm nhân quyền.
Đây là lần trừng phạt kinh tế lớn nhất, nhiều khó khăn nhất trong lịch sử trừng phạt kinh tế. Và Iran là quốc gia bị trừng phạt lớn nhất, sau đó là Nga, bị chế tài từ Hoa kỳ Tây Âu và Liên hiệp quốc..
Iran bị trừng phạt từ 1979 mãi cho tới nay. Sự trừng phạt nặng nề nhất, và từ cơ quan quốc tế cho tới Hoa kỳ và Tây Âu. Sự trừng phạt Iran là sự phối hợp từ ngoại giao, kinh tế và quân sự, mà kinh tế là quan trọng nhất.
Trong tình hình kinh tế thế giới với toàn cầu hóa, các quốc gia có mối tương quan kinh tế hỗ tương nhau. Cho nên khi chế tài kinh tế một nước, thì có những biện pháp trừng phạt gián tiếp cho một số quốc gia có mối quan hệ với quốc gia bị trừng phạt. Quốc gia chế tài có thể đưa ra một số biện pháp chận các quốc gia hay công ty, cơ sở kinh tế tài chánh có liên hệ với quốc gia bị trừng phạt. Vì vậy ngày nay trừng phạt kinh tế càng ngày càng phức tạp và hậu quả càng nghiêm trọng hơn trước kia.
Ngoài ra, một số viên chức có vai trò quan trọng trong các vi phạm, có thể bị chế tài, như bị cấm nhập cư vào quốc gia đi trừng phạt hay cá nhân đó bị phong tỏa tài chánh.
Trên bình diện quốc tế, cơ quan Liên hiệp quốc có khi đưa ra biện pháp chế tài kinh tế một quốc gia hay một số quốc gia trong trường hơp vi phạm trầm trọng về an ninh, về diệt chủng hay về nhân quyềm.
Một số trường hợp trừng phạt kinh tế:
Trong khoảng 4 thập niên qua Hoa kỳ, Âu châu và Liên Hiệp quốc xử dụng nhiều biện pháp trừng phạt kinh tế đối với một số nước, có thể coi là quan trọng. Có thể kể rất tóm tắt:
Với Liên sô bị Hoa kỳ cấm vận trong thời kỳ còn là Sô viết. Và với Nga sau nầy khi xâm chiếm bán đảo Creamia, và xâm lấn biên giới Ukraina, bị Hoa kỳ và Âu châu chế tài.
Với Bắc Hàn, Liên Hiệp quốc và Hoa kỳ áp đặt nhiều biện pháp trừng phạt rất nặng nề, vì chương trình nguyên tử của Bắc Hàn. Các biện pháp toàn diện về kinh tế, mậu dịch, chuyển vận, tài chánh. Kinh tế Bắc hàn gần như suy sụp hoàn toàn.
Với Việt Nam, Hoa kỳ cũng đã trừng phạt kinh tế khi Việt Nam xâm chiếm Cambodia năm 1978. Và kinh tế VNCS bị kiệt quệ từ 1980 đến 1986, một phần do cấm vận nầy. Nay kinh tế VN phụ thuộc quá nhiều ở xuất cảng và đầu tư ngoại quốc, VN trông nhờ Hoa kỳ và Âu châu. Nếu bị trừng phạt từ Hoa kỳ và Âu châu thì kinh tế VN suy sụp không đở nỗi.
Với Trung quốc, gần đây trong tháng trước, Hoa kỳ chỉ mới dọa là hai nước có thể có chiến tranh kinh tế. Hai bên vừa ký Thỏa hiệp giai đọan 1 với nhượng bộ hai bên và sẽ thảo luận tiếp các bước tới.
Hoa kỳ còn dùng biện pháp kinh tế với chế độ độc tài XHCN Venezuala hồi năm rồi, vì sự đàn áp dân chúng.
Với Iran, Hoa kỳ nhiều lần trừng phạt kinh tế nước nầy. Tương quan Hoa kỳ và Iran rất phức tạp trên nhiều mặt và ảnh hưởng tới nhiều quốc gia.
Sau đây là tóm lược các vụ trừng phạt kinh tế của Liên hiệp quốc, Hoa kỳ và các quốc gia Âu châu với Iran về phương diện kinh tế, với lý do Iran vi phạm trầm trọng về vũ khí nguyên tử, sản xuất nhiều hỏa tiển liên lục địa, Iran yểm trợ mạnh mẽ các nhóm khủng bố, đe dọa nhiều nước trong vùng, và vi phạm nhân quyền.
Hoa Kỳ Trừng Phạt Kinh Tế Iran Trong Giai Đoạn 1979-1995
Cộng hòa Hồi giáo Iran, từ khi làm cuộc “Cách mạng” cho tới nay là quốc gia bị trừng phạt kinh tế mạnh nhất từ nhiều quốc gia trong đó Hoa kỳ là chánh.
Sau đây là những trừng phạt của Hoa kỳ trong quảng thời gian đầu, từ 1979 đến 1995. Trong quảng thời gian nầy, Hoa kỳ có mấy lần trừng phạt Iran:
1979: Sau khi lật đổ chế độ Quân chủ ở Iran, chánh quyền mới là Cộng Hòa Hồi giáo, một chánh thể độc tài thần quyền. Chánh quyền mới xem Hoa kỳ là kẻ thù, vì Hoa kỳ ủng hộ chánh quyền cũ. Iran sách động dân chúng chống Mỹ. Nhóm sinh viên hung hang tấn công tòa đại sứ Hoa kỳ và bắt hết 52 viên chức giam giữ. Hoa kỳ trừng phạt kinh tế Iran qua sắc lịnh số 12170 vào năm 1979.
Hoa kỳ dưới thời TT Carter, áp đặt biện pháp cấm vận mua bán với Iran về dầu lửa và trang thiết bị dầu lửa. Hoa kỳ cấm hoạt động đầu tư tại Iran, và phong tỏa ngân hàng Iran tại Mỹ, đóng băng 12 tỷ mỹ kim Iran tại Mỹ.
Sau đó, qua 1981 thì Iran thả các viên chức Mỹ.
Nhưng đến năm 1987, thì Hoa kỳ lại tái trừng phạt Iran vì nước Hồi giáo nầy ngăn chận tàu Mỹ và một số quốc gia khác ở vịnh Ba tư và vì Iran ủng hộ khủng bố thế giới. Hoa kỳ áp đặt trừng phạt mạnh hơn. Vì Iran yểm trợ khủng bố giết hại 241 lính Mỹ tại Lebannon. Hoa kỳ cấm không mua hàng hóa từ Iran, cấm bán vũ khí cho Iran, cấm yểm trợ kỹ thuật cho Iran. Cấm chuyển vận hàng hải. Ngân hàng Central Bank của Iran tại Hoa kỳ bị phong tỏa. Lần nầy Hoa kỳ còn có biện pháp cấm nước thứ ba tái xuất cảng hàng hóa nhập từ Hoa kỳ.
Năm 1995, Hoa kỳ lại cấm vận Iran vì quốc gia khởi động manh chương trình sản xuất nguyên tử và ủng hộ cho các nhóm khủng bố Hezbollah, Hamas, và Palestinian Islamic Jihad. TT Clinton ra nhiều sắc lịnh trừng phạt Iran. Hoa kỳ cấm vận thương mại và đầu tư vào kỹ nghệ dầu lữa Iran, buộc công ty dầu Conoco hủy bỏ hợp đồng với Iran.
Quốc Tế Trừng Phạt Kinh Tế Iran Vì Vấn Đề Vũ Khí Nguyên Tử
Sự trừng phạt Iran bành trướng rộng ra có tánh cách quốc tế, gồm Liên Hiệp quốc, Hoa kỳ, Tây Âu và một số quốc gia khác. Nguyên do chánh là vì Iran phát triển nguyên tử vi phạm Công ước quốc tế về nguyên tử (IAEA), theo báo cáo của Hoa kỳ và Hội đồng Âu châu (Council of EU) ngày 23/01/2012. Và vì Iran là một quốc gia có nhiều chủ mưu nguy hiểm cho an ninh và ổn định thế giới. Iran là một quốc gia khá về kinh tế, có dầu lửa hạng 5 thế giới. Lại là nước độc tài toàn trị, hung ác, và được hai nước độc tài lớn là Nga và Trung cộng hợp tác.
Chế tài từ Hội đồng Bảo an (HĐBA) LHQ
Từ năm 2001 Iran thực hiện chương trình sản xuất nguyên tử với sự yểm trợ của Nga. Iran nói là để cho hoạt động dân sự, nhưng tiến tới làm giàu tinh chất nguyên tử quá nhanh và làm số quốc gia lo ngại, nhứt là các nước thù địch với Iran. Một sự báo động mạnh mẽ yêu cầu LHQ có thái độ và biện pháp cần thiết theo luật lệ quốc tế.
Từ tháng 12/2006 do Nghị quyết số 1737, sau khi Iran không thi hành Nghị quyết 1696 của HĐBA yêu cầu Iran bỏ chương trình làm giàu nguyên tử, và nghiêm chỉnh thi hành nguyên tắc cơ quan nguyên tử quốc tế IAEA.
HĐBA cấm các nước hỗ trợ kỹ thuật trang thiết bị về nguyên tử cho Iran và nhập nguyên tử và hỏa tiển liên lục địa của Iran.
Năm 2007 HĐBA lại cấm vận quốc tế về hạn chế trợ cấp tài chánh và tín dụng cho Iran.
Năm 2010, HĐBA cấm vận thêm không được mua bán vũ khí với Iran, vũ khí nguyên tử và hỏa tiễn liên lục địa.
Chế tài từ một số quốc gia theo sau HĐBA
Sau các nghị quyết của HĐBA, một số quốc gia thực hiện các lịnh trừng phạt Iran:
Trong đó chánh yếu là Hoa kỳ, Anh, Pháp, Đức đưa ra những trừng phạt kinh tế mà HĐBA có quyết định nói trên. Sự trừng phạt nầy từ 2006 đến 2015. Các trừng phạt bị ngưng lại vì HĐBA và Iran ký Thỏa ước nguyên tử Joint Comprehensive Plan Of Action (JCPOA) vào tháng 10/2015.
Từ Hoa kỳ. Đây là đợt hai về trừng phạt Iran của Hoa kỳ.
Hoa kỳ cấm vận đầu tư vào ngành dầu khí, hóa chất và mua bán dầu lửa với Iran. Phong tỏa ngân hàng và công ty bảo hiểm Iran.
Từ năm 2011 Hoa kỳ và Âu châu thêm lý do trừng phạt Iran là vì Iran vi phạm trầm trọng nhân quyền như đánh đập, bắt bớ và tàn sát nhiều dân chúng biểu tình đòi tự do dân chủ.
Dưới thời TT Bush (con) và cả thời TT Obama, Hoa kỳ siết chặt hơn trừng phạt Iran.
Từ Anh, Pháp là các thành viên chánh của HĐBA thêm Đức. Các quốc gia nầy cũng là đối tượng của mục tiêu tấn công của Iran. EU ra quyết định trừng phạt Iran QĐ 423/2007, cấm vận mua bán dầu lửa và đóng băng Ngân hàng Trung ương Iran. Năm 2010, EU tăng thêm trừng phạt về cấm vận tài chánh và bảo hiểm.
Liên Hiệp quốc gia tăng trừng phạt. Mấy năm sau đó lịnh trừng phạt Iran tỏ ra không đủ mạnh để Iran ngưng chương trình nguyên tử, HĐBA đưa ra thêm một số quyết định.
Hậu quả của trừng phạt LHQ và các quốc gia Hoa kỳ, Anh, Pháp, Đức
Nhiều trừng phạt hội đồng, từ LHQ, Hoa kỳ, Âu châu làm kinh tế Iran suy sụp nặng. Các chương trình thầm kín của Iran thiếu phương tiện. Đời sống dân chúng khó khăn hơn, dân nổi lên cành ngày càng nhiều chống chánh quyền độc tài. Tình hình chung nầy làm Iran phải xuống nước, chấp nhận thương thảo và đưa tới kết quả Thỏa hiệp JCPOA tháng 10/2015.
Đây là lúc thuận tiện để Hoa kỳ và Âu châu tìm cách thương lượng với Iran. Cách thông thường là một mặt đe dọa gia tăng trừng phạt, một mặt chiêu dụ bằng cái lợi kinh tế cho Iran.
Hệ quả do trừng phạt của LHQ và một số quốc gia
Sau gần 10 năm bị nhiều trừng phạt kinh tế từ HĐBA, từ Hoa kỳ, Anh, Pháp, và Đức, nền kinh tế Iran bị suy sụp nặng.
Sản xuất dầu Iran giảm từ 2,5 triệu thùng/ngày xuống còn 1,5 triệu thùng. Dầu xuất cảng từ 2,2 triệu thùng/ngày (2011) còn 700.000 thùng (2013). Iran bị mất từ $4-8 tỷ/năm giá trị dầu do bị cấm vận, tổng cộng bị mất $26 tỷ trong năm 2012. (Nguồn tin: Bộ Ngân khố Hoa kỳ).
Ngân sách giảm 50%. Lạm phát lên 40% (Theo bản tin BBC)
Lợi tức quốc gia Iran (GDP) 2013 bị giảm thêm 1.3% so với 2012 (World Bank)
Về phía Hoa kỳ, bị thiệt hại khoảng 175 tỷ do trừng phạt kinh tế Iran từ 1995 đến 2012, và mất khoảng 200.000 việc làm (National American Council). Đức bị thiệt hại khoảng 23 tỷ trong thời gian từ 2010-2012.
Hai thành viên cốt cán khác của HĐBA là Nga và Trung Cộng, chẳng những không có trừng phạt Iran, mà còn yểm trợ và binh vực Iran.
Hội Đồng Bảo An Ký Thỏa Ước Nguyên Tử Với Iran
Sau khi bị nhiều biện pháp trừng phạt từ LHQ và một số quốc gia, kinh tế Iran bị suy sụp nặng nề, Iran đồng ý thỏa hiệp với HĐBA về ngưng vũ khí nguyên tử. Hiệp ước Joint Comprehensive Plan Of Action (JCPOA) được chánh thức ký tháng 10/2015. Thỏa ước có thời hạn 10 năm, tức là hết hạn vào tháng 10-2025.
Nội dung chánh của thỏa hiệp JCPOA
Thỏa hiệp về nguyên tử Iran giữa một bên gồm 6 quốc gia, là 5 thành viên cốt yếu của Hội đồng Bảo an là Hoa kỳ, Anh, Pháp, Nga và Trung quốc, cộng thêm Đức. Phía bên kia là Iran.
Các điểm chánh của nội dung Thỏa ước:
Iran chịu từ bỏ chương trình làm giàu uranium.
Hoa kỳ, Âu châu và Liên hiệp quốc giải tỏa mọi trừng phạt kinh tế có trước 2015 cho Iran.
Về chương trình nguyên tử Iran. Iran phải giải tỏa và bỏ 95% uranium tinh chế và chỉ được giữ lại 5% để dùng cho chương trìnhdânsự.
Iran đồng ý cho các Thanh tra nguyên tử LHQ đến khắp mọi nơi sản xuất nguyên tử để kiểm tra.
Ngoài ra, Iran có thể được mua vũ khí khác từ sau 2020, nếu Iran nghiêm chỉnh thi hành Thỏa hiệp.
Ngoài ra, trong Hiệp ước có nói, nếu có phát hiện Iran vi phạm, thì trong vòng 24 ngày sau, thì Hiệp ước bị bãi bỏ, và sẽ áp dụng trừng phạt kinh tế trở lại.
Ngược lại, Hoa kỳ và Tây Âu bỏ cấm vận kinh tế, giải tỏa các thứ tài sản gồm bất động sản và tài chánh của Iran đã bị phong tỏa hay đóng băng tại một số nước.
Cam kết từ phía các quốc gia thực hiện trừng phạt có các điểm:
Tài sản Iran bị phỏng tỏa ước lượng khoảng $100 tỷ nằm ở Hoa kỳ và một số quốc gia khác được tháo gởcho Iran.
Hệ quả Thỏa hiệp JCPOA cho Iran:
Nhờ bỏ cấm vận, Iran có sự giao dịch ngoại thương bình thường. Vì kinh tế Iran chính yếu sống nhờ xuất cảng dầu lửa, khi bị trừng phạt, số dầu xuất cảng của Iran giảm 50%. Mà thị trường dầu lớn nhứt là Âu châu. Nay số dầu xuất cảng bình thường, có phần gia tăng hơn. Iran cũng được nhập cảng máy móc trang bị tân tiến cho kỹ nghệ dầu hỏa. Khi bỏ cấm vận dầu xuất cảng nhiều hơn, Iran có tiền nhiều bỏ vào chương trình nguyên tử, và ủng hộ khủng bố mạnh hơn. Ngân sách quốc phòng tăng 30% từ 2016-2019. (Ray Takeyh, 2020)
Các nhà đầu tư ngoại quốc sẽ đến làm ăn ở Iran nhiều hơn, nhất là từ Đức Anh và Pháp.
Kinh tế Iran phục hồi, tỷ lệ phát triển đạt 9% mà trước đó chỉ 4-5% (World Bank)
Iran thu lại độ 100 tỷ tài sản tiền bạc bị phong tỏa từ nhiều năm qua. Iran còn nhận lại được 13 tấn vàng bị phong tỏa trị giá $500 triệu mỹ kim.
Đức còn hứa sẽ viện trợ cấp thời cho Iran 6-7 tỷ mỹ kim. Đức xuất cảng qua Iran tăng 33% sau 8 tháng ký thỏa ước.
Về phía Hoa kỳ và Âu châu nhờ bỏ trừng phạt, các công ty kỹ nghệ và tài chánh đến Iran hoạt động bình thường. Nhiều công ty Hoa kỳ và Âu châu trở lại hoạt dộng ở Iran.
Thái độ và quyết định của các thành viên vế Thỏa hiệp JCPOA không được thi hành
HĐBA được báo cáo của cơ quan IAEA là Iran không từ bỏ hẳn làm giàu nguyên tử. Iran chỉ dấu diếm và phát triển mạnh hơn. Khả năng Iran thực hiện được bom nguyên tử là thấy được trước mắt. Các quốc gia ký thỏa hiệp cũng nhận xét Iran không thi hành đúng đắn, gần như Iran lừa dối sau khi nhận lại tài sản và kinh tế phục hồi thì vẫn tiếp tục dự án nguyên tử, và ủng hộ mạnh hơn khủng bố quốc tế, gây lo sợ cho nhiều quốc gia.
Năm 2018, TT Trump cho rằng Iran vi phạm JCPOA là không ngừng làm giàu nguyên tử. Di chuyển dấu diếm các nơi sản xuất, không cho chuyên viên IAEA kiểm tra. Ngoài ra, Hoa kỳ còn tố cáo Iran sản xuất quá nhiều hỏa tiễn liên lục địa và tài trợ cho khủng bố. Do đó Hoa kỳ rút khỏi JCPOA vào ngày 20 tháng 5 năm 2018. Hoa kỳ vẫn đề cử mới là họp lại, xét lại và ký thỏa ước mới hợp lý, hợp tình hơn.
Anh, Pháp, Đức cũng cho rằng Iran không thi hành đúng Thỏa ước JCPOA, nhưng các quốc gia nầy không rút ra, mà chỉ đề nghị xét lại và điều chỉnh.
Nga và TC thì ngược lại cho rằng Iran thực thi đúng thỏa ước JCPOA.
Chủ tịch HĐBA lúc đó là Indonesia có quyết định sau cùng là không hủy bỏ JCPOA mà nên cứu xét và điều chỉnh thôi. Sự dằng co đó kéo dài cho tới hết tháng 10/2025 là hạn chót của JCPOA.
Và một kịch bản mới bắt đầu, với quyết tâm hơn của Hoa kỳ là Iran không được sở hữu vũ khí hạt nhân, không phát triển hỏa tiển tầm xa, không yểm trợ khủng bố, và chấm dứt vi phạm nhân quyền trong nước.
Hoa Kỳ Tái Trừng Phạt Kinh Tế Iran Sau Khi Rút Khỏi Thỏa Ước Nguyên Tử
Nguyên do Hoa kỳ tái trừng phạt Iran
Sau khi rút ra khỏi Thỏa ước JCOPA vào tháng 5/2018, với lý do nói trên, TT Trump quyết định trừng phạt mạnh hơn với Iran, buộc Iran phải nghiêm chỉnh hơn và dứt khoát bỏ chương trình chế tạo bom nguyên tử. Năm 2020, thêm lý do Iran bắn rơi máy bay không người lái của Hoa kỳ, và sau đó bắn căn cứ quân sự Mỹ ở Iraq, sự xung đột càng ngày càng lớn. Một lý do khác là Iran tuyên bố không từ bỏ chương trình nguyên tử. Khủng bố do Iran yểm trợ lại hoạt động mạnh hơn, tấn công Do Thái nhiều hơn. Iran muốn tiêu diệt Do Thái mà Hoa kỳ thì cam kết bảo vệ nước nầy.
Các biện pháp trừng phạt sau khi ra JCPOA
Các biện pháp trừng phạt bắt đầu từ tháng 8/2018 tới cuối năm 2019.
Các biện pháp có hai thời kỳ: Tháng 8/2018 và tháng 6/2019
Đối tượng liên hệ kinh tế với Iran vừa là các công ty Mỹ mà còn các công ty nước khác có làm ăn với Hoa kỳ và Iran.
Cấm nhập cảng hàng hóa từ Iran: dầu lửa, khoáng sản là chánh và một số nông sản khác.
Cấm bán vũ khí và trang bị cho an ninh và quốc phòng
Cấm xuất cảng qua Iran máy móc trang bị cho kỹ nghệ dầu và năng lượng khác, đồ điện tử
Cấm ngân hàng và định chế tài chánh Hoa kỳ và nước khác giao dịch mua bán dollar, vàng bạc với Iran.
Cấm hoạt động chuyển vận đường biển hàng của Iran.
Ngoài ra Hoa kỳ còn trừng phạt thẳng cá nhân hay định chế Iran hay cấu kết với Iran bằng biện pháp phong tỏa tài sản tại Hoa kỳ và không cấp visa vào Mỹ. (Áp dụng luật Global Magnitsky)
Sau nầy cấm thêm bán cho Iran một số thuốc men và trang bị y tế.
Hậu quả trừng phạt kinh tế sau khi Hoa kỳ rút ra JCPOA
Sau khi bị Hoa kỳ tái trừng phạt kỳ này, kinh tế Iran lại bị giảm sụt trở lại.
Suất số phát triển kinh tế: Từ 12.3% năm 2015, năm sau có Thỏa ước nguyên tử 2015, giảm 3% năm 2018, -9% năm2019. (Bản tin từ Bộ Ngân khố Hoa kỳ)
Gíá cả trong nước gia tăng mạnh, nhứt là thực phẩm, thuốc men, xăng (tăng từ 30-50%)
Thất nghiệp lên từ 14.5% năm 2018 lên 16.8% năm 2019. Lạm phát tăng lên từ 9% năm 2017 lên 30.5% năm 2018 (theo IMF). Đồng rial của Iran bị mất giá 50% sau hai năm.
Xuất cảng dầu, trước 2018 Iran xuất cảng 64 tỷ /năm. Số nầy bị giảm mạnh, năm 2018 chỉ còn 2,4 – 2,6 tỷ mà dầu xuất cảng chiếm 2/3 trị giá tổng xuất cảng của Iran.
Hãng Boeing và Airbus hủy bỏ hơp đồng bán máy bay cho Iran.
Công ty dầu Total của Pháp bỏ dự án khai thác ở vùng South Pars. Hãng xe hơi Renault hủy bỏ hợp đồng liên doanh với Iran.
Mỹ cấm vận mạnh kinh tế Iran đưa tới kết quả là Nga và Trung Quốc (TQ) có nhiều đầu tư và giao thương tốt hơn với Iran.
Trung Quốc mua dầu Iran nhiều hơn mà từ trước tới nay TQ là thị trường dầu lửa lớn nhất của Iran. TQ có credit line cho Iran 10 tỷ ở ngân hàng để giải quyết một số khó khăn mới. TQ còn bỏ tiền xây hạ tầng cơ sở cho Iran trong kế hoạch “Belt & Road”.
Về các nhà xuất nhập cảng và nhà đầu tư Hoa kỳ thì dĩ nhiên họ không muốn cấm vận để họ vào lại Iran, nơi họ đã kinh doanh khai thác từ lâu.
Hoa kỳ gia tăng trừng phạt Iran từ 2020
Lý do Hoa kỳ tăng thêm trừng phạt
Mâu thuẩn giữa Hoa kỳ và Iran càng ngày càng tăng kể từ khi Iran có chế độ do Hồi giáo thống lảnh. Các lý do mà Hoa kỳ áp đặt trừng phạt kinh tế thêm:
Nguyên nhân gần nhứt là Iran có hành động coi như gây hấn hay tự vệ là bắn rơi máy bay không người lái của Mỹ trong năm qua. Gần nhất là sau vụ Hoa kỳ giết tướng Soleimani, vị tướng số một của Iran và là đại kế hoạch gia cho các nhóm khủng bố (theo tình báo Mỹ). Iran trả thù bắn hỏa tiển đến căn cứ quân sự Hoa kỳ ở Irak (ngày 7 tháng giêng- 2020.).
Nguyên nhân xa một chút là Iran không thực sự ngưng chương trình nguyên tử, chính thức tuyên bố tiếp tục chương trình, và bảo kê các lực lượng khủng bố hay lực lựơng phản loạn trong vùng chống Mỹ và Tây phương tại nhiều nơi như Syria, Irak, Afganistan, Lebannon, Yemen.
Nguyên nhân sâu xa hơn nữa là Hoa kỳ phải có vai trò quan trọng ở Trung đông (mặc dầu TT Trump nói Hoa kỳ không có những quyền lợi quan trọng ở vùng nầy), và Mỹ phải bảo vệ hai đồng minh quan trọng là Israel và Á rập Saudi, hai nước nầy là kẻ thù của Iran.
Đó là chưa kể căn nguyên sâu xa hơn là thù nghịch về sắc tộc và tôn giáo.
Và lý do thực tế là Hoa kỳ thấy những biện pháp trừng phạt kinh tế của TT Trump có nhiều kết quả hy vọng điều nầy làm cho Iran phải ngồi lại với Hiệp ước mới trong đó phải có ba điểm: không đeo đuổi nguyên tử, không thử nghiệm hỏa tiễn, không yểm trợ khủng bố. TT nào làm được điều này sẽ đi vào lịch sử.
Các biện pháp trừng phạt thêm:
Trong tuyên bố ngày 8 tháng giêng 2020, TT Trump nói “Iran is standing down but I am gonna punish it more” (Iran đang bị suy sụp, nhưng tôi sẽ trừng phạt nhiều hơn nữa)
Thực vậy, các chế tài Hoa kỳ lên Iran, sau khi rút ra khỏi Hiệp ước nguyên tử JCPOA, là rất mạnh mẽ. Danh sách có tới 1000 mục bị chế tài. Nay thêm khoảng 700 mục nữa. (theo báo Los Angeles Times, ngày 11 tháng giêng, 2020).
Chế tài tăng thêm chánh yếu là:
Kỹ nghệ hầm mỏ, sắt thép, vàng, đồng. Cấm nhập cảng, trợ giúp kỹ thuật, chuyển vận
Tài chánh, ngân hàng, Lần trước có rồi nay thêm một số ngân hàng nữa.
Kỳ nầy chú trọng thêm một số công ty vận chuyển trong đó Trung quốc
Chế tài 17 viên chức cao cấp đã ra lịnh bắn hỏa tiễn vào căn cứ Hoa kỳ, hoặc ra lịnh đàn áp dân biểu tình. Trong đó các tướng lãnh như Ali Shamkhani, Bộ trưởng Hội đồng an ninh quốc gia, Mahamed Reza Ashtani, Tổng Tham mưu phó quân đội.
Trong thời kỳ TT Biden, thì một số lớn trừng phạt Iran vẫn được tiếp tục. Iran vẫn ngang nhiên tiến hành các kế hoạch như đã định. Hơn thế nữa, do chiến tranh Ukraine, và qua chiến tranh mậu dịch Mỹ – Trung, Liên minh Nga – Trung – Iran càng ngày càng chặc chẽ hơn, mạnh mẽ hơn.
Mối đe dọa từ Iran với Do Thái, Hoa kỳ và một số quốc gia Âu châu, một số nước vùng Trung đông càng nhiều hơn, chủ dộng hơn và phức tạp hơn.
Về phía LHQ, để giải quyết việc Iran không thi hành đúng đắn thỏa ước JCPOA, và thỏa ước sắp hết hạn, HĐBA ra quyết định số 2231 để cứu xét lại JCPOA, theo đề nghị của Anh, Pháp, Đức, nhưng bị Nga và Trung Quốc bác.
Hoa Kỳ Trừng Phạt Kinh Tế Iran Đợt Mới Nhất (từ 2025)
Nguyên do và mục đích Hoa kỳ trừng phạt Iran lần này
Việc chế tạo nguyên tử sắp thành hiện thực, và Iran vẫn nuôi ý định đánh phá tiêu diệt Hoa kỳ và Tây Âu. Iran chủ trương kỳ thị tôn giáo.
Iran gia tăng sản xuất tên lửa và máy bay không người lái.
Iran nắm giữ nguồn dầu lửa quan trọng mà phần lớn bán cho TQ
Iran ủng hộ mạnh mẽ các lực lượng khủng bố chống Hoa kỳ và Tây phương, và Do Thái
Iran đàn áp tàn nhẫn dân chúng đòi tự do, dân chủ và nhân quyền
Iran sát cánh với Nga và TQ, hơp tác với hai cường quốc độc tài trong mưu đồ thiết lập một trật tự thế giới mới.
Mục tiêu của Hoa kỳ là: Iran không thể sở hữu vũ khí nguyên tử. Iran không được sản xuất nhiều tên lửa loại mạnh. Iran không được nuôi dưỡng các nhóm khủng bố quốc tế. Iran phải tôn trọng dân chủ và nhân quyền trong nước. Mục đích chung cuộc là chế độ thần quyền hiện nay phải bị thay thế bằng chế độ tự do, dân chủ. Như thế mới hy vọng có hòa bình lâu dài ở Trung Đông và thế giới sẽ có thể giảm bớt xung đột lớn và tàn nhẫn sát phạt nhau.
Như vậy mục đích và đòi hỏi của Hoa kỳ trong sự xung đột với Iran kỳ nầy rất lớn và quyết liệt.
Ngoài ra Hoa kỳ còn có mục tiêu gián tiếp, không nói ra nhưng ai cũng biết, là hạ được Iran là gián tiếp hạ giảm sức mạnh và sự hung hản của TQ, một đối thủ quan trọng nhất của Hoa kỳ.
Các biện pháp chế tài kinh tế mới đây:
Cách tổng quát, có các biện pháp trừng phạt trực tiếp kinh tế và một số trừng phạt gián tiếp kinh tế.
Các biện pháp trực tiếp thì cũng giống như trước, chỉ có mạnh mẽ hơn, quyết liệt hơn. Đó là cấm vận mua bán nhất là dầu lửa, trang thiết bị cho khai thác dầu. Mục đích là triệt hạ nguồn lợi từ dầu. Trong cấm vận mua dầu Iran lần này Hoa kỳ chế tài các nước mua dầu của Iran, nhứt là hai nước TQ và Ấn độ mua phần lớn dầu của Iran. Các nước mua dầu Iran bị Hoa kỳ đánh thêm thuế quan trừng phạt (tariff).
Hoa kỳ vẫn tiếp tục phong tỏa tài sản và ngân hàng Iran.
Ngoài ra tiếp tục không cho phép các công ty Hoa kỳ đầu tư ở Iran hay có hợp tác đầu tư với Iran, nhứt là các công ty liên quan đến quốc phòng của Iran.
Hoa kỳ tiếp tục trừng phạt một số cá nhân viên chức Iran, không cho vào Mỹ và phong tỏa tài chánh cá nhân (Luật Magnitsky).
Tình hình càng căng hơn khi TT Trump tái đắc cử năm 2025. Sự sung đột với Iran chẳng những chưa giải quyết mà còn nặng hơn, nhứt là khi mục tiêu làm bom nguyên tử của Iran tiến sát tới kết quả cụ thể. TT Trump và Do thái thấy không thể chần chờ. Thời gian là mối nguy hiểm cho hai nước này và một số quốc gia khác.
Hoa kỳ áp dụng triệt để hơn các biện pháp kinh tế có từ trước và áp đặt thêm trừng phạt các quốc gia có liên quan mua bán làm ăn hay liên minh quân sự với Iran.
Nhưng các biện pháp kinh tế dường như tỏ ra không đủ mạnh để khuất phục Iran, nên Hoa kỳ có một số biện pháp gián tiếp kinh tế.
Hoa kỳ trong lúc này vẫn còn muốn xử dụng biện pháp ngoại giao. Nếu có được thỏa thuận là tốt nhứt cho mọi bên và cho cả thế giới.
Nhưng tình hình vẫn dằng co. Hoa kỳ dùng biện pháp quân sự. Mục tiêu là các cơ sở sản xuất nguyên tử. Sau đó có thể là cơ sở dầu lửa. Mặt khác Hoa kỳ ủng hộ dân chúng Iran nổi dậy.
Iran vẫn tỏ ra cứng rắn. Hội nghị hai bên lần đầu thất bại. Hoa kỳ tấn công thêm. Iran phong tỏa eo biển Hormuz, đòi lộ phí 2 triệu đô mỗi tàu dầu đi qua. Hoa kỳ không đồng ý, áp lực mạnh để giải tỏa cho mọi tàu dầu của mọi quốc gia được qua lại tự do theo luật lệ quốc tế qui định, và là vấn nạn lớn cho kinh tế thế giới.
Iran yếu thế chấp nhận lại đến bàn hội nghị. Buổi hội tại Pakistan, nhưng thất bại ngay ngày đầu vì sự quá cách biệt về yêu cầu của hai bên. Khi tôi viết bài viết nầy thì hai bên nói sẽ họp lại. Chờ xem. Mọi người hy vọng lần nầy đạt được kết quả.
Về phía LHQ, thì HĐBA ra quyết định ngày 14/8/2020 tăng thêm trừng phạt, cấm vận mua bán vũ khí, Anh, Pháp, Đức đồng ý, nhưng Nga và TQ chống lại.
Hậu Quả Và Hệ Lụy Sự Trừng Phạt Kinh Tế Iran
Qua sự tóm lược vấn nạn trừng phạt kinh tế Iran trên đây, có thể nói đây là một trong những trừng phạt kinh tế lớn nhất, lâu dài nhất và phức tạp nhất trong lịch sử kinh tế thế giới.
Vì vậy sự kiện này đưa đến nhiều bài học quan trọng, chẳng những về cấm vận kinh tế, mà còn liên quan đến chánh trị thế giới, đến bang giao quốc tế, sự sinh tồn dân tộc và sự ổn định và hòa bình thế giới.
Vấn đề chưa chấm hết khi tôi viết xong bài này. Nhưng những dữ kiện xảy ra và hậu quả của nó có thể đưa tới một vài suy nghĩ và nhận định tạm thời.
Hậu quả và Hệ lụy với Iran và Đồng minh
Iran là quốc gia đối tượng của sự trừng phạt kinh tế này, cho nên hậu quả và hệ quả chánh yếu xảy đến với quốc gia này.
Thiệt hại nặng nề cho Iran: Về kinh tế, suy sụp từ 30%-50%. Trong những tháng gần đây dầu xuất cảng bị giảm sụt nhiều. Các nhà máy sản xuất dầu thiếu phụ tùng thay thế.
Từ sự suy sụp kinh tế, đồng bạc bị mất giá, lạm phát lên rất cao chưa từng thấy. Đời sống dân chúng gặp nhiều khó khăn. Thiếu thốn nhu yếu phẩm và thuốc men.
Nhiều cơ sở, cầu cống bị phá nát, một tổn hại rất lớn.
Về chánh trị trong nước, dân chúng càng ngày càng phản đối, chống chánh quyền. Hàng trăm ngàn dân bị bắt, hàng chục ngàn bị quân đội bắn giết. Cảnh tang thương biểu hiện cho mọi người thấy rõ bộ mặt chế độ độc tài chuyên chính.
Trong khi đó nội bộ chánh quyền Iran lủng củng và mất tinh thần.
Về chánh trị quốc tế, đồng minh Nga và TQ không hổ trợ mạnh mẽ, vì Nga đang kẹt và suy yếu do chiến tranh Ukraine. TQ thì cũng không giúp đúng mức vì kinh tế TQ hiện suy giảm, và nhiều khó khăn khác trên trường quốc tế. Mặt khác, đồng minh không hết mình với Iran một phần vì Iran có quá nhiều sai phạm, từ trong nước tới quốc tế. Iran xây dựng trên chế độ độc tài quái lạ. Chủ trương gây hận thù sắc tộc, hận thù tôn giáo, đánh mất tình người và sự kiến tạo hòa bình chung cho cộng đồng thế giới.
Cho tới nay, sự chống đở của Iran với các trừng phạt tỏ ra tình trạng yếu sức. Sự suy sụp của Iran hiện thấy được. Thế và lực trong nước suy sụp. Thế và lực từ đồng minh và quốc tế cũng không khá. Vì vậy khi đến Hội nghị đình chiến, Iran ít có lá bài để thương thảo, để trả giá. Dù hội nghị hòa đàm có trục trặc. Nhưng có lẽ đó là giải pháp tốt nhứt cho Iran.
Hậu quả và Hệ quả với Hoa kỳ và Đồng minh
Trong trường hợp này Hoa kỳ với vai trò chánh yếu, phải dùng sức mạnh kinh tế quân sự để đe dọa, và để triệt hạ một đối thủ gan lì, và có sức đề kháng mạnh. Mặt khác Hoa Kỳ có những khó khăn về chánh trị quốc nội và sự không hợp tác của đồng minh về một số mặt. Những điều nầy làm cho mục tiêu trừng phạt Iran không nhanh như Hoa kỳ muốn. Hơn nữa, dù rất yếu so với Hoa kỳ, nhưng cũng có một vài điểm có thể bắt chẹt, gây khó khăn cho Hoa kỳ và đồng minh Hoa kỳ. về kinh tế như dầu lửa, về tâm lý chánh trị của dân chúng thế giới, trong đó có Mỹ, là không muốn có chiến tranh, nhứt là thế chiến thứ ba.
Về kinh tế, Hoa kỳ và đồng minh dĩ nhiên phải có khó khăn khi trừng phạt Iran hay bất cứ quốc gia nào. Ngân sách chi nhiều hơn. Xuất cảng và đầu tư giảm. Công ăn việc làm giảm. về mặt chánh trị, có sự bất đồng ý kiến nhiều hơn, sự chống đối trong đảng phái chánh trị mạnh hơn. Điều này sẽ ảnh hưởng đến cuộc bầu cử giữa kỳ sắp tới cũng như tương lai chánh trị Hoa kỳ. Đồng minh Hoa kỳ bị sứt mẻ, một khó khăn chung cho sự kiến tạo một trật tự thế giới mới tốt đẹp và bình an.
Hậu quả và Hệ lụy đối với LHQ và thế giới
Nói chung, hiện tượng Iran nói riêng và sự xáo trộn mãnh liệt trên thế giới gần đây là mối lo ngại cho mọi quốc gia, mọi dân tộc. Thế giới sẽ đi về đâu, trong khi con người đã đạt nhiều thành quả tốt đẹp về khoa học kỹ thuật, thì con người lại, nhất là nhiều lãnh tụ quốc gia dường như đi ngược lại xu thế tiến bộ. Nó thể hiện sự không kềm chế được lòng tham lam, sự tàn ác, và những mưu đồ không chánh đáng. Nhiều hủy diệt, những thiệt hại không chính đáng vẫn thường xảy ra ở một nơi này hay nơi khác trên quả đất nầy. Tại sao?
Thực tế, trên thế giới sự trừng phạt kinh tế Iran đã là một trong rất nhiều lần trước đó, và chắc chắn cũng không là lần cuối cùng.
Cũng không có nghĩa là dù Iran suy sụp mạnh hay chịu thua lần này thì vùng Trung đông sẽ hết máu lửa và đau thương.
Một chút liên tưởng đến Việt Nam
Khi viết bài này, tôi vẫn nghĩ tới Việt Nam. Một nước độc tài toàn trị, dù căn bản và nguồn gốc có khác Iran. Nhưng bản chất độc tài và cách điều hành đất nước, cách đối xử với dân chúng, cách giao dịch quốc tế, Việt Nam có quá nhiều điều, nhiều sự kiện lớn giống như Iran dưới chế dộ Cộng Hòa Hồi giáo. Dù các lãnh đạo ở hai nước, cũng ở một số quốc gia tương tự, nhân danh cái gì, tuyên bố và ban bố loại hy vọng nào cho dân tộc, ngày nay, những điều đó chỉ là lừa dối. Chánh yếu là ảo ảnh hạnh phúc, là ngụy tạo dã tâm và đạo đức chánh trị. Liệu vấn đề nầy có tan biến, suy giảm được không?
Thực tế VN cũng đã một lần bị Hoa kỳ và quốc tế trừng phạt hồi 1979 do việc Việt Nam xâm chiếm Campuchia. Vẫn tiếp tục theo đuổi chế độ độc tài chuyên chính với mục tiêu như hiện nay, liệu VNCS có thể bị một loại trừng phạt quốc tế nào đó trong tương lai không? Nếu thế, đó lại thêm một bất hạnh nữa cho dân Việt Nam thôi.
Nguyễn Bá Lộc
California, 17-4-2026
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Wikipedia, International sanctions again Iran
- European Parliament, International Sanction
- Michael Pompeo, Secretary of State, The Importance of Sanction on Iran
- Business says, Sanction costs Iran
