Tôi vẫn nhớ một cử tri bước vào phòng phiếu trong một kỳ bầu cử tại Fairfax County, Virginia.
Bà cụ tóc bạc trắng, bước đi chậm chạp nhưng vững vàng. Sau khi hoàn tất việc bỏ phiếu, bà quay sang nhìn tôi, mỉm cười, vỗ nhẹ lên vai tôi và nói:
“Tôi đã đi bỏ phiếu như thế này không sót một kỳ bầu cử nào từ năm mười tám tuổi cho đến bây giờ.”
Bà tiếp: “I am ninety now. Thank you for volunteering and making democracy work!”
Tôi đứng lặng vài giây.
Bà không nói mình thuộc đảng nào. Bà không nói mình bỏ phiếu cho ai. Điều bà cụ tự hào không phải là lựa chọn chính trị của mình, mà là việc bà đã tham gia thực hiện quyền và trách nhiệm công dân ấy suốt hơn bảy mươi năm. Và bà còn cảm ơn tôi, một người tỵ nạn gốc Việt , đã tham gia và làm guồng máy dân chủ hoạt động.
Khoảnh khắc đó khiến tôi suy nghĩ rất nhiều.
Sau biến cố 1975, tôi đã là một thuyền nhân, hay “boat people” – một người tị nạn cộng sản, và rồi một công dân Hoa Kỳ. Tôi mang trong người hai thế giới rất khác nhau, và vì thế, tôi nhận ra rằng mình không hoàn toàn thuộc về bên nào. Tôi bỏ phiếu ở Mỹ trong khi vẫn dõi theo tình hình Việt Nam. Tôi suy nghĩ, viết bằng tiếng Việt trong khi sống trong một xã hội tiếng Anh. Chính vị trí ở giữa đó, không hoàn toàn là người Mỹ, không còn hoàn toàn là người Việt, đã cho tôi một góc nhìn mà có lẽ chỉ những người trong cộng đồng tị nạn mới hiểu được.
Số trước, chúng tôi viết về tự do, tự do như một khát vọng, một ký ức, một vết thương chưa lành, một trải nghiệm của đời sống. Số này, chúng tôi muốn đặt ra một câu hỏi tiếp theo: một khi có tự do, người ta làm gì với nó? Câu trả lời, theo tôi, nằm ở khái niệm công dân.
Năm nay, nước Mỹ bước sang năm thứ 250 kể từ ngày lập quốc. Nhưng quyền bầu cử mà bà cụ kia đã thực hiện không sót một kỳ nào, quyền ấy không tồn tại từ đầu cho tất cả mọi người. Người Mỹ gốc Phi phải chờ đến năm 1965 mới được bảo vệ đầy đủ quyền đi bỏ phiếu. Phụ nữ phải đợi đến năm 1920. Và người Mỹ gốc Á, trong đó có nhiều người Việt, phải vượt qua hàng rào luật pháp và định kiến trước khi tiếng nói của họ thực sự được đếm. Nền dân chủ Mỹ không phải là một hệ thống hoàn hảo được trao tặng. Nó là một công trình vẫn đang được xây dựng, từng thế hệ một.
Đó cũng là lý do chúng tôi thực hiện số báo này.
Chúng tôi không muốn ca ngợi nước Mỹ, cũng không muốn đề xuất một mô hình để sao chép. Chúng tôi muốn tìm hiểu những nguyên tắc và định chế đã giúp bảo vệ quyền tự do của con người trong một xã hội dân chủ: hệ thống luật pháp, quyền bầu cử, tính độc lập của báo chí, vai trò của xã hội dân sự, trách nhiệm của cá nhân đối với cộng đồng. Và chúng tôi muốn đặt những điều đó vào đối thoại với kinh nghiệm của người Việt, dù đang sống ở đâu.
Bởi vì câu hỏi về người công dân không chỉ là câu hỏi của nước Mỹ.
Bài học lớn nhất mà tôi học được sau nhiều năm sống ở đây không đến từ Washington. Nó không đến từ những bài diễn văn chính trị hay những cuộc tranh luận trên truyền hình. Nó đến từ những công dân đời thường, những người tình nguyện làm việc tại phòng phiếu, những người tham dự các cuộc họp cộng đồng địa phương, những người tham gia các tổ chức xã hội dân sự, những người đọc báo, đặt câu hỏi và lên tiếng về những vấn đề họ quan tâm.
Và từ một bà cụ chín mươi tuổi vẫn xuất hiện tại phòng phiếu trong mỗi kỳ bầu cử suốt hơn bảy thập niên.
Có lẽ đó là điều người Việt, dù đang sống ở đâu, có thể nhận ra ở nhau rằng quyền công dân không phải là đặc quyền được ban phát, mà là trách nhiệm phải được giành lấy và gìn giữ.
Nguyễn Quang Dũng
Chủ biên, 1975 Magazine
