Nửa thế kỷ sau biến cố 1975, chữ “Tự Do” vẫn còn là một trong những chữ được nhắc đến nhiều nhất trong đời sống người Việt hải ngoại – và có lẽ cũng là chữ khó định nghĩa nhất.
Có những thế hệ đã đánh đổi tuổi trẻ, gia đình, quê hương, thậm chí cả mạng sống để đi tìm nó. Có những người vượt biển trong đêm tối chỉ với một niềm tin mong manh rằng ở đâu đó bên kia đại dương, con người có thể sống như một con người đúng nghĩa. Nhưng cũng có những người, sau bốn mươi hay năm mươi năm đặt chân trên vùng đất tự do, vẫn ngồi lặng lẽ trong căn nhà của mình và tự hỏi: phải chăng tự do không chỉ là một nơi để đến?
Chủ đề “On Freedom” của số báo này bắt đầu từ chính câu hỏi đó.
Trong thế giới hôm nay, người ta thường nói về tự do như một khẩu hiệu chính trị, một quyền hiến định, hay một giá trị phổ quát của xã hội dân chủ. Tất cả những điều đó đều đúng. Nhưng với kinh nghiệm của người Việt lưu vong, tự do còn là một trải nghiệm riêng tư và nhiều khi đầy nghịch lý. Có những người đã thoát khỏi nhà tù chính trị nhưng không thoát khỏi những ám ảnh của ký ức. Có những người đến được một xã hội cởi mở nhưng vẫn cảm thấy mình lạc lõng giữa chính đời sống tự do ấy. Có những người mang theo quê hương suốt nửa đời người để rồi nhận ra quê hương mà họ nhớ thương chỉ còn tồn tại trong ký ức.
Tự do vì thế không chỉ là quyền được nói điều mình nghĩ. Đôi khi, tự do còn là khả năng đối diện với chính mình – với những mất mát, cô đơn, và những câu hỏi không có câu trả lời trọn vẹn.
Có lẽ chưa bao giờ nhân loại sống trong một thời đại vừa tự do hơn, vừa bất an hơn lúc này. Chúng ta có thể kết nối với cả thế giới chỉ bằng một chiếc điện thoại nhỏ trong tay, nhưng cũng bị cuốn vào những cơn bão thông tin, định kiến và sợ hãi chưa từng có. Chúng ta nói nhiều hơn về quyền tự do cá nhân, nhưng đồng thời cũng chứng kiến sự phân cực, kiểm soát và áp lực tư tưởng ngày càng tinh vi hơn trong đời sống xã hội hiện đại. Giữa một thế giới như vậy, câu hỏi “Tự Do là gì?” có lẽ không còn chỉ dành riêng cho những người từng vượt biển hay sống dưới chế độ độc tài. Nó trở thành câu hỏi chung của con người hiện đại.
Số báo này không nhằm đưa ra một định nghĩa cuối cùng về tự do. Có lẽ không ai đủ khả năng làm điều đó. Nhưng chúng tôi hy vọng những bài viết, hồi ký, suy niệm và đối thoại trong số báo này có thể mở ra một không gian để độc giả cùng suy nghĩ lại về ý nghĩa của hai chữ tưởng chừng quen thuộc ấy.
Tự do có phải chỉ là sự vắng mặt của sợ hãi? Hay còn là khả năng giữ được phẩm giá và sự trung thực của mình giữa một thế giới đầy áp lực đồng hóa?
Tự do có phải là thoát khỏi một chế độ? Hay còn là khả năng thoát khỏi hận thù, cực đoan và những “nhà tù vô hình” trong chính tâm trí mình?
Và cuối cùng, liệu con người có bao giờ thật sự đạt tới tự do hoàn toàn – hay đời sống chỉ là một hành trình học cách sống tử tế và tỉnh thức hơn trong cái hữu hạn của kiếp người?
Chúng tôi không mong độc giả sẽ tìm thấy câu trả lời giống nhau sau khi đọc số báo này. Trái lại, điều chúng tôi hy vọng nhất là mỗi người sẽ rời những trang báo với một câu hỏi riêng cho chính mình.
Bởi có lẽ, tự do đích thực không bắt đầu từ một câu trả lời.
Nó bắt đầu từ khả năng dám suy nghĩ, dám nghi ngờ, dám nhớ, dám viết – và dám sống như một con người tự do.
Nguyễn Quang Dũng
Chủ Biên 1975 Magazine
