Erich Fromm | 301 pages | Holt Paperbacks
Erich Fromm và nghịch lý của con người hiện đại
Có một giả định mà hầu hết chúng ta đều mặc nhiên chấp nhận. Ai cũng muốn tự do. Nếu được lựa chọn giữa tự do và nô lệ, chắc chắn con người sẽ chọn tự do.
Erich Fromm không nghĩ như vậy.
Trong cuốn Escape from Freedom xuất bản năm 1941, nhà phân tâm học và triết gia xã hội người Đức đưa ra một luận điểm gây chấn động: Con người không chỉ đấu tranh để giành tự do. Nhiều khi, họ cũng tìm mọi cách để trốn chạy khỏi nó.
Đó là một nghịch lý. Nhưng cũng là chìa khóa để hiểu nhiều biến động chính trị của thế kỷ XX, và có lẽ vẫn còn nguyên giá trị trong thế kỷ XXI.
Tự do không chỉ đem lại niềm vui
Theo Fromm, suốt hàng trăm năm, con người phương Tây từng bước thoát khỏi những ràng buộc truyền thống. Họ không còn là nông nô. Không còn lệ thuộc tuyệt đối vào giáo hội. Không còn bị định đoạt hoàn toàn bởi tầng lớp quý tộc. Họ trở thành những cá nhân độc lập. Đó là một chiến thắng lớn của văn minh, nhưng cái giá phải trả cũng rất lớn.
Khi những sợi dây cũ bị cắt đứt, con người không chỉ có thêm tự do. Họ cũng trở nên cô đơn hơn. Họ phải tự quyết định cuộc đời mình, phải tự chịu trách nhiệm, phải đối diện với thất bại mà không còn ai để đổ lỗi. Tự do, vì thế, không chỉ là cơ hội; nó còn là gánh nặng.
Và không phải ai cũng sẵn sàng mang gánh nặng ấy.
Tại sao con người lại tìm đến độc tài?
Fromm viết cuốn sách này giữa bối cảnh chủ nghĩa phát xít vừa nổi lên ở châu Âu. Điều khiến ông băn khoăn không phải là Hitler, mà là hàng triệu người Đức đã tự nguyện đi theo Hitler.
Nếu tự do là điều ai cũng mong muốn, tại sao họ lại trao quyền lực cho một chế độ toàn trị? Câu trả lời của Fromm rất khác với nhiều nhà sử học.
Ông cho rằng vấn đề không chỉ nằm ở kinh tế hay tuyên truyền. Nó còn nằm trong tâm lý con người. Một xã hội đầy những cá nhân cô lập, lo âu và mất phương hướng rất dễ tìm kiếm cảm giác an toàn trong một quyền lực tuyệt đối. Khi không còn tin vào chính mình, người ta dễ muốn có ai đó suy nghĩ thay mình. Khi không còn dám chịu trách nhiệm, người ta dễ trao trách nhiệm ấy cho một lãnh tụ. Khi cuộc sống trở nên bất định, khẩu hiệu đơn giản thường hấp dẫn hơn sự thật phức tạp.
Theo Fromm, đó không phải là sức mạnh của độc tài. Đó là sự yếu đuối của những cá nhân không còn đủ tự tin để sống trong tự do.
Ba con đường trốn chạy khỏi tự do
Đây là đóng góp nổi tiếng nhất của cuốn sách. Fromm cho rằng khi không chịu nổi gánh nặng của tự do, con người thường tìm đến ba cơ chế tâm lý.
1. Phục tùng quyền lực (Authoritarianism)
Đây là cách phổ biến nhất. Con người tìm cảm giác an toàn bằng cách hòa tan mình vào một quyền lực lớn hơn. Đó có thể là một nhà nước. Một đảng phái. Một lãnh tụ. Một giáo phái. Hay thậm chí là một phong trào xã hội.
Người ta sẵn sàng từ bỏ quyền suy nghĩ độc lập để đổi lấy cảm giác chắc chắn. Đổi lại, họ không còn phải chịu trách nhiệm cho những lựa chọn của mình.
2. Hủy diệt (Destructiveness)
Nếu không thể kiểm soát thế giới, một số người chọn phá hủy nó. Fromm cho rằng nhiều hành vi bạo lực không xuất phát từ sức mạnh, mà từ cảm giác bất lực. Con người phá hủy những gì khiến họ cảm thấy mình nhỏ bé.
Điều đáng chú ý là sự hủy diệt không phải lúc nào cũng hướng ra bên ngoài. Fromm cho rằng nó thường khoác lên mình những chiếc áo cao quý: tình yêu, lòng yêu nước, bổn phận, lương tâm. Người ta có thể nhân danh những giá trị đẹp đẽ nhất để trút bỏ cơn giận dữ và nỗi bất lực của chính mình. Chính vì thế, cơ chế này khó nhận diện hơn ta tưởng, bởi nó hiếm khi tự nhận mình là hận thù.
Người Việt hải ngoại có lẽ không xa lạ với hình thức này. Đằng sau nhiều cuộc công kích gay gắt trong đời sống cộng đồng, trên mạng xã hội hay trong các tranh luận chính trị, đôi khi không phải là niềm tin mãnh liệt, mà là nỗi bất an của những con người cảm thấy mình bị bỏ lại, bị mất tiếng nói, hoặc mất phương hướng giữa một thế giới đổi thay quá nhanh.
3. Đồng hóa (Automaton Conformity)
Đây là hình thức tinh vi nhất. Người ta không bị ép buộc. Người ta tự nguyện trở nên giống mọi người: nghĩ như số đông, nói như số đông, ăn mặc như số đông, tin như số đông.
Họ tưởng mình đang tự do. Nhưng thật ra họ chỉ đang tránh cảm giác cô đơn bằng cách từ bỏ cá tính. Fromm cho rằng xã hội hiện đại đầy những con người như vậy.
Tự do tích cực
Nếu cuốn sách chỉ dừng ở việc phân tích nỗi sợ, nó sẽ khá bi quan. Nhưng Fromm đưa ra một khái niệm rất đẹp: positive freedom, tự do tích cực.
Để hiểu khái niệm này, cần phân biệt hai loại tự do. Có “tự do khỏi” (freedom from), thoát khỏi xiềng xích, khỏi áp bức, khỏi những ràng buộc bên ngoài. Đây là thứ tự do mà các cuộc cách mạng thường hứa hẹn, và là thứ dễ nhìn thấy nhất. Nhưng Fromm cho rằng “tự do khỏi” chỉ là một nửa câu chuyện. Khi con người đã thoát khỏi mọi ràng buộc mà vẫn không biết phải làm gì với sự tự do ấy, họ rơi vào trống rỗng và cô đơn. Chính khoảng trống đó đẩy họ đi tìm một quyền lực mới để phục tùng.
Tự do tích cực là “tự do để” (freedom to), tự do để sống một cách trọn vẹn. Đó không phải là tự do khỏi sự kiểm soát, mà là khả năng sống một cách chủ động: biết sáng tạo, biết yêu thương, biết chịu trách nhiệm, biết sử dụng lý trí của chính mình.
Điểm cốt lõi trong tư tưởng của Fromm là: con người chỉ thật sự vượt qua nỗi cô đơn không phải bằng cách hòa tan mình vào đám đông, mà bằng cách kết nối với thế giới thông qua tình yêu và lao động sáng tạo. Người phục tùng quyền lực cũng tìm cách xóa bỏ cô đơn, nhưng họ làm điều đó bằng cách đánh mất chính mình. Người sống trong tự do tích cực thì ngược lại: họ kết nối với người khác mà vẫn giữ được cá tính và sự toàn vẹn của bản thân. Đó là sự khác biệt giữa việc buông mình và việc trưởng thành.
Người thật sự tự do không phải là người không chịu bất kỳ giới hạn nào, mà là người đủ trưởng thành để tự định hướng cuộc đời mình và đủ can đảm để gánh lấy trách nhiệm đi kèm với sự tự định hướng ấy.
Giá trị đối với người Việt Nam
Đọc Escape from Freedom, hãy thử nhìn lại chính chúng ta.
Suốt nhiều thế hệ, người Việt quen sống trong những hệ thống mà quyền lực luôn được đặt ở vị trí rất cao.
Người dân học cách thích nghi. Học cách phục tùng. Học cách tránh rủi ro. Ngay cả khi không đồng ý với chính quyền, nhiều người vẫn mặc nhiên xem quyền lực là điều không thể chạm tới.
Điều đáng suy nghĩ là tâm lý ấy không biến mất ngay khi con người bước sang một xã hội tự do.
Không ít người Việt định cư ở các nước dân chủ vẫn giữ khoảng cách với đời sống công cộng. Họ chăm lo gia đình, làm việc cần mẫn, nhưng ít tham gia các hội đoàn, các cuộc họp địa phương, các hoạt động tình nguyện hay những sinh hoạt công dân khác.
Điều này không nên được nhìn như một sự phê phán đạo đức. Nó phản ánh một thực tế mà Fromm giúp chúng ta hiểu: thói quen tâm lý được hình thành trong một môi trường thiếu tự do có thể tồn tại rất lâu, ngay cả khi hoàn cảnh đã thay đổi.
Fromm không viết về Việt Nam. Nhưng ông giúp chúng ta hiểu rằng hành trình đi tới tự do không chỉ là thay đổi thể chế. Đó còn là quá trình thay đổi cách con người nhìn chính mình: từ người phục tùng sang người chịu trách nhiệm, từ thần dân sang công dân.
Những giới hạn của cuốn sách
Dù là một tác phẩm kinh điển, Escape from Freedom cũng có những hạn chế.
Thứ nhất, Fromm phân tích hiện tượng chính trị chủ yếu qua lăng kính tâm lý học. Ông chưa dành đủ sự chú ý cho những yếu tố như cấu trúc kinh tế, thiết kế thể chế hay động lực địa chính trị. Độc tài không chỉ lớn lên từ nỗi sợ của cá nhân; nó còn có thể được duy trì bởi các thiết chế và lợi ích quyền lực.
Thứ hai, cuốn sách được viết năm 1941 nên chưa thể dự báo vai trò của truyền thông đại chúng, mạng xã hội hay trí tuệ nhân tạo trong việc định hình hành vi tập thể. Và chính ở đây, khái niệm “đồng hóa” của Fromm lại trở nên đáng suy ngẫm hơn bao giờ hết. Điều Fromm mô tả như một áp lực âm thầm phải nghĩ và phản ứng giống số đông, ngày nay đã được các thuật toán biến thành một guồng máy vận hành liên tục. Mạng xã hội không chỉ phản chiếu đám đông; nó chủ động khuếch đại những gì đám đông đang nghĩ, thưởng cho sự đồng thuận và trừng phạt sự khác biệt bằng những cơ chế tinh vi đến mức người dùng hiếm khi nhận ra. Con người tưởng mình đang tự do lựa chọn, trong khi phần lớn những gì họ thấy, tin và phẫn nộ đã được định hình sẵn. Nếu Fromm còn sống, có lẽ ông sẽ nói rằng “con người tự động” của thế kỷ XX nay đã tìm được môi trường hoàn hảo để sinh sôi nảy nở.
Đánh giá
Escape from Freedom hỏi một câu hỏi rất sâu: Liệu chúng ta có thật sự muốn tự do không?
Đó là một câu hỏi khó, nhưng có lẽ mọi xã hội mong muốn trở nên tự do đều phải đối diện với nó. Bởi rào cản lớn nhất của tự do đôi khi không phải là nhà tù, không phải là kiểm duyệt, cũng không phải là bạo lực.
Rào cản lớn nhất có thể nằm ngay trong mỗi con người: nỗi sợ phải tự mình suy nghĩ, tự mình lựa chọn và tự mình chịu trách nhiệm.
Có lẽ vì thế, sau hơn tám mươi năm, Escape from Freedom vẫn là một cuốn sách đáng đọc. Không phải vì nó cho chúng ta câu trả lời cuối cùng, mà vì nó buộc chúng ta phải đối diện với một sự thật không mấy dễ chịu: không phải ai cũng sẵn sàng cho tự do, và không có nền dân chủ nào bền vững nếu công dân vẫn còn muốn trốn chạy khỏi chính tự do của mình.
BBT Điểm Sách 1975 magazine
Tháng 8 năm 2026
