Drawn Swords in a Distant Land – South Vietnam’s Shattered Dreams | George J. Veith | 632 pages | Encounter Books
Đọc Drawn Swords in a Distant Land của George J. Veith như lịch sử của một quốc gia thất trận và ký ức của một cộng đồng lưu vong
Có những cuốn sách kể lại một cuộc chiến. Có những cuốn khác giành lại quyền được kể. Drawn Swords in a Distant Land: South Vietnam’s Shattered Dreams của George J. Veith thuộc về loại thứ hai. Đây không chỉ là một công trình lịch sử về Việt Nam Cộng Hòa, mà còn là một nỗ lực đưa miền Nam ra khỏi vai phụ trong đại tự sự chiến tranh Việt Nam để đặt nó trở lại như một chủ thể chính trị có tham vọng, có giới hạn, có ý chí tồn tại, và có một bi kịch riêng.
Đóng góp lớn nhất của Veith là ông từ chối lối kể đã thành quán tính suốt nhiều thập niên: miền Nam chỉ là phần nối dài của nước Mỹ, một chính thể lệ thuộc và mục ruỗng, nên sụp đổ là điều tất yếu. Veith không phủ nhận các yếu kém ấy, nhưng ông không chấp nhận để chúng trở thành toàn bộ chân dung của Việt Nam Cộng Hòa. Trong cách viết của ông, miền Nam không chỉ là một thất bại; nó còn là một dự án quốc gia, với người tin vào nó, điều hành nó, chiến đấu cho nó, rồi chứng kiến nó tan vỡ.
Sở trường rõ nhất của Veith là lịch sử thượng tầng: quyền lực, nhà nước, chiến lược, khủng hoảng lãnh đạo, và những va đập giữa Sài Gòn, Washington, Hà Nội. Ông đặt Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu vào trung tâm, biến số phận một nhà lãnh đạo thành đường dây xuyên suốt cho số phận của cả chế độ. Nhờ vậy, cuốn sách rất dày này vẫn giữ được trục kể chuyện rõ ràng. Veith cũng có bản năng tự sự mạnh: ông không trình bày lịch sử như hồ sơ đóng kín, mà như một tiến trình đang tự dồn tới chỗ không còn đường lui.
Nhưng điều khiến cuốn sách ám ảnh hơn cả nằm ở nhan đề. Thoạt nghe, Drawn Swords in a Distant Land gợi một cảm giác rất điện ảnh: thanh gươm đã rút khỏi vỏ, cuộc đối đầu đã mở. Nhưng ở chương cuối, với nhan đề “I Will Draw Out My Sword,” Veith khép sách bằng một đoạn trong Lê-vi-ký: “I will turn my face against you so that you will be defeated by your enemies… I will scatter you among the nations and will draw out my sword and pursue you.”
Từ đó, “Drawn Swords” không còn chỉ là hình ảnh chiến tranh. Nó trở thành biểu tượng của bại trận, truy đuổi, phân tán và lưu đày. Khi ấy, cuốn sách không chỉ nói về sự sụp đổ của một nhà nước; nó nói về sự tan vỡ của một thực thể chính trị và hậu quả kéo dài của sự tan vỡ ấy trong đời sống lưu vong. Phụ đề South Vietnam’s Shattered Dreams vì thế không chỉ là một nét vẻ vời văn chương. Nó là phần tiếp theo tự nhiên của cùng một trường nghĩa: giấc mơ quốc gia vỡ nát, thanh gươm truy đuổi, con người bị quăng khỏi quê hương.
Chính ở đây, cuốn sách có sức cộng hưởng đặc biệt với người Việt hải ngoại. Với họ, Việt Nam Cộng Hòa không chỉ là một chế độ đã mất. Nó còn là ký ức gia đình, là nền của kinh nghiệm ly hương, là một lịch sử từng bị kể lại quá nhiều lần bằng tiếng nói của người khác. Veith, vì vậy, không chỉ phục dựng một chính thể; ông chạm tới tâm thế của một cộng đồng sống lâu năm với cảm thức mất nước và tan tác.
Nhưng cũng chính ở đây, giới hạn của cuốn sách hiện ra. Veith không đứng hoàn toàn bên ngoài đối tượng của mình. Ông không chỉ phân tích miền Nam; ông còn có thiện cảm với nó, muốn sửa lại những phán đoán bất công về nó, và đôi khi tiến gần đến việc phục hồi danh dự cho cả một chính thể. Điều đó làm cuốn sách có sức lay động, nhưng cũng khiến nó dễ nghiêng từ khách quan lịch sử sang cảm tình lịch sử.
Veith rất thuyết phục khi phản bác các định kiến cũ về Việt Nam Cộng Hòa. Nhưng ông không phải lúc nào cũng nghiêm khắc tương xứng khi đi sâu vào các nhược điểm nội sinh của chế độ: tính chính danh không đồng đều, cấu trúc quyền lực thiếu bền, khoảng cách giữa nhà nước và một phần xã hội, hay những giới hạn của văn hóa chính trị miền Nam. Cùng với đó, ông viết lịch sử nhà nước thuyết phục hơn lịch sử xã hội. Người đọc thấy rõ bề dày của bộ máy quyền lực, chiến lược quân sự và các bước ngoặt ở tầng cao, nhưng miền Nam như một xã hội sống: báo chí, trí thức, tôn giáo, đối lập, văn hóa đô thị, đời sống thường dân, lại hiện lên mỏng hơn.
Dẫu vậy, những giới hạn ấy không làm giảm tầm quan trọng của Drawn Swords in a Distant Land. Đây không phải lời cuối cùng về Việt Nam Cộng Hòa, nhưng là một công trình đủ mạnh để buộc cuộc tranh luận phải bắt đầu lại với nhiều công bằng hơn, nhiều chiều sâu hơn, và ít sáo ngữ hơn.
Drawn Swords in a Distant Land không chỉ là cuốn sách trả lời câu hỏi vì sao miền Nam Việt Nam sụp đổ mà còn là cuốn sách đặt lên câu hỏi vì sao ký ức về miền Nam Việt Nam vẫn còn gây nhiều thương tổn đến vậy.
