I.Dẫn Nhập
Trong khoảng mười năm nay, tình hình kinh tế thế giới có nhiều vấn đề lớn có ảnh hưởng đến nhiều quốc gia trong đó có Việt Nam (VN). Đặc biệt nghiêm trọng là sự đương đầu giữa Hoa kỳ và Trung quốc (TQ), đưa tới chiến tranh mậu dịch giữa hai nước từ 2018.
Trật tự kinh tế thế giới có nhiều xáo trộn, và gian xảo, đưa tới hậu quả tai hại cho Hoa kỳ. Một trong những nguyên nhân của tình trang bất thường đó là sự bành trướng xuất khẩu từ TQ, trong đó có hàng trung chuyển bất hơp pháp (illegal transshipped goods) được tổ chức qui mô và có hệ thống toàn cầu, mà Hoa kỳ là điểm đến quan trọng nhứt.
Hoa kỳ muốn cải sửa tình trạng trên. TT Trump dùng thuế quan (tariff) coi như là biện pháp nhanh và mạnh để giải quyết bất lợi đó. Theo đó TQ bị thuế suất cao nhứt, vì hàng Mỹ nhập siêu hàng TQ lớn nhứt và có nhiều sai phạm cần phải giải tỏa. Để chống đỡ, TQ chuyển hàng qua một số quốc gia, và từ đó đưa hàng vào Hoa kỳ cách bất hợp pháp. VN là một trong các nước tiếp tay TQ cho hàng trung chuyển xuất qua Mỹ.
Từ 2018, VN có xuất qua Mỹ tăng quá nhanh và quá bất thường. VN chiếm hàng thứ 5 trong các nước xuất cảng, và hạng thứ ba, sau TQ và Mexico về xuất siêu với Hoa kỳ. VN bị coi như là đối tượng trọng tâm của hàng trung chuyển TQ, và vi phạm một số qui định khác về mậu dịch.
Theo Report của Nhà Trắng “The Great Transshipment Scam”, ngày 13/8/2026 cho rằng hàng Trung quốc chuyển qua 40 quốc gia, rồi tái xuất sang Hoa kỳ, để tránh né thuế quan cao, với qui mô rất lớn, mà Hoa kỳ cho đó là một “Shadow Tranship Network”. Sự gian lận đó làm thiệt hại cho kinh tế Mỹ khoảng 136 tỷ mỹ kim một năm (Reuter 21/9/2025). Theo điều tra của Mỹ, VN đứng hàng thứ nhì của hệ thống gian lận đó.
Hoa kỳ quyết tâm giải quyết vấn đề bằng cách áp đặt thuế quan rất cao và một số biện pháp trừng phạt hàng trung chuyển và một số bất hợp pháp khác với VN và 40 quốc gia.
Trong trận chiến nầy, VN ở trong tầm nhắm đầu tiên, vì VN xuất cảng qua Mỹ chiếm 30% tổng số xuất cảng VN, và xuất siêu của VN với Mỹ tới 160 tỷ mỹ kim, năm 2025, chỉ đứng sau TQ và Mexico. Ngoài thuế xuất 12,5% cho hàng có xuất xứ thật của VN, còn phải bị thuế trừng phạt hàng trung chuyển 40%. Hoa kỳ và VN còn đang tiếp tục thảo luận về một số điểm về mậu dịch. Dù thảo luận kết thúc ra sao, hy vọng trong tháng tới, VN phải gặp khó khăn nhiều về mức thuế và một số vấn đề gian lận khác. Hậu quả là kinh tế VN sẽ có nhiều khó khăn lớn.
Hoa kỳ là thị trường quan trọng bậc nhứt, nên VN cố gắng chống đỡ và thuyết phục. Gần đây, trong chuyến đi Hoa kỳ dự Đại hội Đồng Liên Hiệp Quốc, Tô Lâm có dẫn phái đoàn để tiếp tục thương thảo. Trong trả lời với Reuter ngày 21/9/2026, Tô Lâm nói VN không chấp nhận trung chuyển hàng cách sai trái.
Nhưng với Hoa kỳ, vấn đề tương quan VN, một nước CS đàn em của TQ, phức tạp hơn nhiều quốc gia khác. Vấn đề được đặt ra cho VN để giải quyết là: Cân thương mại phải được cải thiện, nghĩa là không thể chấp nhận VN chỉ nhập với trị giá hàng Mỹ bằng 20% hàng VN xuất qua Mỹ, trong khi đó VN nhập hàng TQ gấp ba lần VN xuất qua TQ. Số tiền thặng dư rất lớn nầy VN dùng nhập hàng TQ. Điều nầy vô lý và bất công. Ngoài ra, sự phức tạp, còn dựa trên mặt an ninh khu vực. Trong sự tranh chấp Mỹ – Trung ở Á châu Thái bình Dương, VN có vị trí địa chánh trị mà TQ không thể buông. Còn Hoa kỳ thì muốn VN không quá lệ thuộc TQ.
Ai cũng biết, từ lâu, VN bị lệ thuộc sâu đậm về chánh trị, kinh tế và an ninh với TQ, mà VN không có cách nào thoát ra khỏi sự kềm kẹp nầy. Về phương diện kinh tế, VN bị lệ thuộc TQ về nhiều mặt, từ khai thác dầu khí khoáng sản, ngoại thương, tới viện trợ. Trong trận chiến thuế quan, Hoa kỳ muốn đánh mạnh TQ. VN lại tiếp tay với TQ gần như công khai.
Tương quan tay ba Hoa kỳ-Việt Nam-Trung quốc trở nên rất phức tạp. Hoa kỳ vừa đe dọa vừa dụ VN. Cho nên chiến trận quan thuế của Hoa kỳ với VN dù đã có quyết định, rồi điều chỉnh qua nhiều lần thương thảo. Vì hồi tháng 5/2026, Tòa Tối cao của Hoa kỳ không cho phép áp dụng nguyên tắc luật thuế quan trong trường hợp khẩn cấp (Emergency of Power Tariff), Chánh quyền TT Trump, từ tháng 8/2026 Hoa kỳ áp dụng tiết mục 301 của luật quan thuế, với một số nguyên tắc khác biệt. Do đó các cuộc thương lượng mậu dịch của Hoa kỳ và một số quốc gia lại tiếp tục. Trong điều chỉnh mới, thể mức thuế suất cho hàng có xuất xứ thật có thể thay đổi, tùy theo mỗi nước, nhưng thuế trừng phạt của hàng trung chuyển bất hợp pháp sẽ vẫn là 40%.
Nói tóm lại, mậu dịch VN-Hoa kỳ có sự không bình thường mà Hoa kỳ cho rằng VN có nhiều gian lận, bất hợp pháp, sai trái, lạm dụng gây thiệt hại lớn cho Hoa kỳ. Có bốn vần đề mà Hoa kỳ nêu ra yêu cầu VN phải giải quyết: thứ nhứt là cán cân quá chênh lệch do do xuất siêu VN; thứ hai là vấn đề VN xuất hàng trung chuyển TQ; thứ ba, là VN sử dụng nguyên liệu vải, linh kiện điện tử do lao động cưởng bức từ Tân cương; và một số vấn đề khác liên quan mậu dịch như ăn cắp sản phẩm trí tuệ, sự phá giá đồng bạc VN.
Để hiểu thêm vấn đề khá quan trọng nói trên, tôi xin tóm lược bài nầy gồm bốn phần:
- Dẫn Nhập. II. Vấn nạn thuế quan Hoa kỳ với hành hóa VN. III.Vấn đề hàng trung chuyển của Trung quốc qua VN. IV.Hậu quả Thảm họa hàng trung chuyển và mậu dịch của VN.
II. Vấn nạn Thuế quan Hoa kỳ với Hàng trung chuyển từ VN
*Tổng quát xuất nhập cảng VN-US
Giao thương Việt Mỹ bắt đầu từ khi hai nước ký kết bang giao (1995), và phát triển khá nhanh, nhứt là giai đoạn từ 2020 tới nay.
Tóm tắt ngoại thương VN với Mỹ (tỷ mỹ kim):
Năm Xuất Nhập Cân thương mại (VN/Mỹ)
2010 14,867.9 3,705.5 11,162.3
2020 79,582.3 9,915.3 69,667
2025 193,879.3 15,603.3 178,276
Nguồn: Wikipedia
Xuất siêu của VN qua Mỹ tăng từ $11 tỷ,162 (2010) lên $178 tỷ, 276 (2025), tức tăng 13 lần trong vòng 15 năm. Tăng nhanh nhứt từ 2018. Với thực trạng kinh tế VN, thì con số nầy khá bất thường, vì các nguồn hàng xuất cảng có xuất xứ chính đáng VN không có gia tăng nhanh như vậy. Hơn nữa, những loại hàng VN vào Mỹ tăng nhanh có cùng loại hàng TQ xuất qua Mỹ có số giảm cùng mức với sự gia tăng của VN.
Khi Hoa kỳ bắt đầu biện pháp thuế quan hồi tháng 8/2025, thuế suất TQ cao hơn gấp đôi thuế suất VN, VN vội vàng tăng xuất cảng mạnh qua Mỹ cách khác thường. Tháng tư/26 tăng 12 tỷ (34%), so với tháng tư năm trước. Đồng thời gian đó, VN nhập hàng TQ cũng tăng 15 tỷ (31%). Tháng 8/2026 lại tăng 23.4% so với năm trước đó (Vietnam Today).
VN nhập hàng Mỹ quá ít so với xuất qua Mỹ. Đó là một trong những điều Mỹ yêu cầu VN phải cải thiện. VN hứa sẽ nhập thêm máy bay, máy móc, nông sản… với thuế nhập cảng bằng 0%.
*Tiến trình Biện pháp thuế quan Hoa kỳ với VN
Các bước Hoa kỳ áp đặt quan thuế cho VN được tóm tắt:
Đầu tiên, vào tháng 4/2025, khi Hoa kỳ công bố biện pháp thuế quan (tariff) chung cho 60 quốc gia mà Hoa kỳ cho rằng có nhiều bất công và gây thiệt hại cho Hoa kỳ. Trong đó VN là nước bị coi như có nhiều vấn đề nhứt, chỉ sau TQ, mà Hoa kỳ cần giải quyết. Theo công bố lúc đó, VN bị thuế quan tới 46%, chỉ sau TQ bị 50%.
Sau nhiều lần thương thảo, thuế xuất nầy xuống còn 20%, với điều kiện VN sẽ đánh thuế 0% hàng Mỹ nhập vào VN, và sẽ mua nhiều hàng Mỹ để giảm xuất siêu. Và VN sẽ không được xuất hàng trung chuyển TQ cách bất hợp pháp, nếu bị phát hiện sẽ bị trừng phạt với thuế 40%.
Đến tháng 5/2026, Tòa Tối cao Hoa kỳ phán quyết không cho áp dụng theo tiết mục “Tình trạng khẩn trương” (Emergency-Poower Tariff) của Luật Quan thuế. Phía Hành pháp chuyển qua áp dụng Section 301. Thuế quan theo điều khoảng mới nầy công bố hồi tháng 7/2026. Mức thuế căn bản cho nhiều quốc gia là 10%. Nhưng VN bị 12,5%, và thuế trừng phạt vẫn là 40%. Tạm thời mức thuế nầy đang áp dụng.
Vì sự thay đổi nguyên tắc thuế quan của Mỹ vừa qua theo phán quyết của Tối cao Pháp viện, các nước có thêm thời hạn thương thảo tiếp, với hạn chót là đầu tháng 11/2026. Do đó VN và Hoa kỳ còn đang tiếp tục thương lượng. VN muốn có mức thuế 10%. VN muốn không bị Hoa kỳ áp đặt thuế trừng phạt 40%, vì VN chối không nhận có làm như vậy.
Qua nhiều cuộc điều tra, Hoa kỳ biết khá nhiều VN gian lận hàng trung chuyển, hay gian dối về xuất xứ. Giấy tờ kèm theo chứng nhận xuất xứ khá phức tạp, gồm hóa đơn mua hàng, qui trình nhà máy sản xuất, tên chủ công ty, tài chánh công ty, nguyên liệu, và các nhập lương khác, kế toán, quản lý điều hành chuyển vận, kho chứa hàng, dịch vụ bốc dở, bảo hiểm, tàu chở hàng…
Nếu giấy tờ và hoạt động thực sự cho hàng hóa chuyển từ TQ qua VN mà VN chỉ làm một vài việc lặt vặt hay chỉ dán nhãn xuất xứ “made in Vietnam”, là chưa đủ xác nhận là hàng của VN. Mặt khác, những mặt hàng từ TQ chế biến gần xong, chỉ chuyển qua các nhà máy TQ thiết lập rất nhiều trong những năm gần đây, VN chỉ gia công chút đỉnh. Thực tế, từ đầu tới cuối là hàng TQ. Tất cả giấy tờ các công đoạn bị ngụy trang hay gian dối bằng chứng chỉ xuất xứ VN, nếu bị quan thuế điều tra kiểm soát phát hiện giấy tờ giả mạo, bị trừng phạt. Nhưng sự xác minh thật giả khá phức tạp, nhứt là với chánh quyền CS.
Trong mấy tháng qua, có phái đoàn chuyên viên quan thuế Hoa kỳ đến VN để điều tra về hàng trung chuyển ngay tại chỗ. Chưa có chính thức kết quả chi tiết. Nhưng theo nhận xét của nhiều người, thì VN có vướn vào sai phạm nầy.
White House có nói Hoa kỳ sẽ áp dụng kỹ thuật AI cho việc truy xét hàng hóa gian lận vào Hoa kỳ. Và Mỹ cũng sẽ cải sửa một số điều luật lệ quan thuế và mậu dịch trong tương lai gần. Công việc cải tiến đó giúp cho kết quả nhanh hơn và tốt hơn để tránh gian lận mậu dịch, tức là giảm bớt thiệt hại cho kinh tế Hoa kỳ. Và như vậy VN và nhiều nước sẽ gặp khó khăn hơn trong giao thương với Mỹ.
*Sự thương thảo mậu dịch và quan thuế còn đang tiếp diễn
Sự thương thảo chánh yếu là phía VN xin giảm nhẹ bớt.
Nội dung của thương thảo vẫn là: Tiến tới một cân bằng mới để giảm nhập siêu quá lớn hàng VN. VN chấm dứt hàng trung chuyển từ TQ. VN vi phạm luật thương mại vì sử dụng nguyên liệu do cưỡng bức lao động. VN phải chấm dứt đánh cắp tài sản trí tuệ của Mỹ.
Về giảm nhập siêu của Hoa kỳ, là một mặt hàng nhập vào Mỹ sẽ có thể giảm, vì thuế tăng lên, giá hàng hóa VN cao hơn tại nhiều quốc gia khác. Mặt khác, VN cam kết sẽ nhập thêm nhiều hàng hóa Mỹ với thuế quan 0%. Những hàng hóa trị giá nhiều tỷ gồm máy bay, vũ khí, máy móc ngành điện khí, môi trường và một số nông sản.
Về hàng trung chuyển, theo luật là sự xác nhận xuất xứ của món hàng. VN phải chứng minh hàng hóa đó được chế tạo hoàn toàn do công ty ở VN. Phải chứng minh qua hóa đơn, chuyển vận, bốc dở, thanh toán nguyên liệu hay linh kiện chế tạo hàng đó, nhà máy chế tạo, kho hàng, thuế, điều hành. Nếu VN không chứng minh đực là hàng hóa đó phần lớn do VN chế biến. Nếu phần VN tham gia ít hơn 30%, thì có thể bị kết luận là hàng trung chuyển từ TQ, và bị đánh thuế trừng phạt thêm 40%.
Về việc xác nhận hàng hóa VN sử dụng mua nguyên liệu từ Tân cương, vải và linh kiện điện tử. Đó là vi phạm nguyên tắc nhân quyền. Và bị Hoa kỳ đánh thuế trừng phạt.
Về sản phẩm trí tuệ, VN đã đánh cắp ở mức độ rất lớn và từ lâu rồi. Đó là phi pháp.
Vấn đề trên lại càng phức tạp hơn, vì về hình thức, hai bộ máy công quyền VN-TQ có thể thực hiện loại giấy tờ nào cũng có.
Đối với Nội các TT Trump, vũ khí quan thuế phải được áp dụng, nó đứng trên việc đánh thuế quan thông thường, là chiến lược của sự cạnh tranh và điều chỉnh bang giao kinh tế quốc tế.
Trong khi đó, VN ở thế yếu, thứ nhứt, là vì đã có nhiều bằng chứng vi phạm trong quá khứ. Thứ hai là kinh tế VN rất cần đô la Mỹ. Kinh tế VN còn yếu kém, sự mở rộng thêm thị trường khác không dễ dàng. Khó khăn mậu dịch lần nầy dễ làm kinh tế suy sụp.
Nếu thương thảo đang tiếp tục chỉ là chi tiết, thì VN rất có thể sẽ chịu thuế quan 12,5% cho hàng bình thường và 40% thuế hàng trung chuyển. Điều nầy là vấn nạn lớn cho VN.
III. Vấn nạn Hàng trung chuyển Trung quốc tại VN
Mậu dịch VN-TQ và đầu tư gia tăng rất nhanh trong vòng 10 năm nay. TQ càng bị Hoa kỳ tấn công kinh tế, thì mối tương quan VN-TQ càng mạnh mẽ thêm. Hai quốc gia CS nầy nhiều lần biểu lộ sự gắn chặt mối tương quan đó. Gần đây, hai lần Tập cận Bình qua VN, hồi 2023 và 2025, TQ muốn khẳng định mối tương quan hai nước CS anh em. Hai bên cam kết sự hợp tác ở mức độ toàn diện và cao hơn nữa. Trong bài nầy chỉ nói một chút tương quan mậu dịch của hai nước, đế chứng minh VN xuất nhiều hàng trung chuyển của TQ qua Mỹ.
*Tổng lược xuất nhập cảng và đầu tư TQ tại VN
Như chúng ta biết, VN đã bị lệ thuộc kinh tế với TQ rất sâu đậm và từ trước 1975. Sự lệ thuộc gần như bị ép buộc trong hầu hết các lãnh vực kinh tế quan trọng. VN là một trong các đàn em có nghĩa vụ thực thi sách lược TQ, dù VN muốn đi dây với Mỹ.
Vài con số về xuất nhập cảng của VN-TQ (tỷ mỹ kim):
Năm VN xuất qua TQ VN nhập từ TQ Cân mậu dịch TQ/VN
2013 13,17 36,88 23,71
2020 48,87 84,19 35,32
2023 92,81 138,24 45,43
Nguồn: Trade Index, 2024
Trong 10 năm, VN nhập hàng TQ tăng gần 300%. Số hàng VN xuất qua TQ cũng tăng nhanh. Nhưng số nhập siêu với TQ vẫn rất cao. VN có vị thế quan trọng về ngoại thương của TQ.
Theo ước lượng của một số nhà nghiên cứu, khoảng 25% hàng VN xuất qua Mỹ là từ TQ, hàng nầy được VN dán nhãn lại và tái xuất, hay do công ty TQ tại VN chế biến với nguyên liệu hoàn toàn của TQ. VN cấp chứng chỉ xuất xứ, với chứng chỉ “made in Vietnam” để vào Mỹ.
Đầu tư của TQ tại VN: FDI TQ tại VN gia tăng rất mạnh từ khi có chiến tranh Mậu dịch Hoa kỳ TQ xảy ra. Năm 2024, FDI của TQ chiếm 28% tổng số FDI, năm 2023 là 22%. FDI TQ đứng cùng Singapore và Đại Hàn trong ba vị trí hàng đầu. Các hàng sản xuất chánh của các công ty TQ tại VN là điện tử, may mặc, máy móc và trang bị kỹ nghệ, tấm điện mặt trời solar. Phần lớn nguyên liệu cho các nhà máy nầy là từ TQ. Công nhân có người Tàu và người VN. Hầu hết các sản phẩm nầy xuất cảng. Khi được nhãn xuất xứ VN, hàng nầy qua Mỹ.
Các lý do TQ mở rộng giao dịch kinh tế với VN: VN ở cạnh TQ, có chế độ chánh trị và kinh tế giống nhau, TQ bị Hoa kỳ ngăn chận kinh tế, TQ với chánh sách mở rộng đầu tư ra nước ngoài từ 2015, VN là nước dễ dàng và thuận tiện cho công ty TQ, đầu tư.
*Các hình thức hàng trung chuyển TQ tại VN
Muốn phạt thuế hàng trung chuyển, Hoa kỳ phải yêu cầu VN chứng chỉ xuất xứ, tức nhà xuất cảng VN phải xuất trình giấy tờ xác nhận hàng đó 100% là do VN chế biến. Nếu hàng đó hoàn toàn hay phần lớn là của TQ, trừ giấy xuất xứ VN, có thể bị cho là hàng trung chuyển trái phép.
Các chuyên viên quan thuế xét rất kỹ giấy tờ chứng minh hàng từ VN có xuất xứ thật hay xuất xứ ngụy tạo. Tuy nhiên không dễ dàng, vì quá nhiều hàng qua nhiều giai đoạn phức tạp. Hơn nữa viên chức chánh quyền VN-TQ làm giấy tờ giả mạo không khó. Cho nên phái đoàn Mỹ qua VN đến tận các công ty sản xuất hàng trung chuyển. Mức độ phần VN tham gia vào quá trình hình thành sản phẩm sẽ được xác nhận. Nếu tỷ lệ thấp chỉ 20-30 % có thể bị cho là hàng TQ.
Theo báo cáo sơ khởi, hàng trung chuyển bất hợp pháp có nguồn gốc TQ dưới ba dạng:
Loại hàng chỉ có dán nhản. Là hàng sản xuất ở TQ và hoàn thành, không cần chế biến thêm. Chỉ qua VN đổi giấy xuất xứ “made in VN” và vài dịch dụ bảo hiểm chuyển vận, và đưa qua Mỹ.
Loại hàng đã chế biến gần như hoàn tất. Qua VN cho lên kho vựa, đóng gói, bao bì, và làm những giấy tờ cần thiết. Xong chuyển qua Mỹ.
Loại hàng sản xuất tại VN do công ty TQ đầu tư, vốn, điều hành, nhà máy sản xuất, và nguyên liệu đều từ TQ. VN chỉ đóng góp thêm phấp lắp ráp, cho thuê mặt bằng và thu ít thuế. Hàng nầy cũng được dán nhãn xuất xứ VN.
Tóm lại, tương quan mậu dịch tam giác Vietnam-Hoa kỳ-Trung quốc: Để tránh thuế quan cao của Hoa kỳ, và để giảm xuất siêu của TQ với Mỹ, hàng hóa thay vì đi thẳng từ TQ qua Mỹ. Một lượng hàng không nhỏ chuyển qua VN, dừng bước, làm một ít gia công hay dịch vụ, làm giấy tờ giả mạo xuất qua Mỹ với danh nghĩa hàng VN, để số hàng đó chỉ bị thuế 12,5 % thay vì đi thẳng từ TQ phải chịu 50% thuế quan.
Thực tế Hoa kỳ đã biết khá nhiều về hàng trung chuyển bất hợp, không phải chỉ xẩy ra ở VN, mà còn ở Cambodia, Malaysia, Mexico…Đây là một trận chiến lớn.
IV. Hậu quả cho VN vì Sai phạm Mậu dịch và Hàng trung chuyển
Mặc dù chưa có thỏa thuận sau cùng, nhưng qua các buổi thảo luận trước, và qua thực trạng hàng hóa VN đến Mỹ, cũng như theo chánh sách và luật lệ Hoa kỳ, thì VN sẽ gặp nhiều khó khăn rất lớn về mậu dịch và đặc biệt hàng trung chuyển bất hợp pháp. Vấn đề sẽ được giải quyết trong khoảng một vài tháng nữa.
Trong mậu dịch với Hoa kỳ, VN hưởng quá nhiều cái lợi, thu về hơn trăm tỷ Mỹ kim một năm kéo dài gần 10 năm. Những cái lợi cho VN là cái bất lợi cho Mỹ, nên nay với chánh sách mới, Hoa kỳ phải giải quyết với VN và hơn 40 quốc gia khác. VN là đối tương trọng tâm, nên phải chịu nhiều thiệt hại lớn.
*Hậu quả cho VN
Trước hết VN là tâm điểm sai phạm với Hoa kỳ, nên bị thuế quan cao hơn các quốc gia khác. Sự cạnh tranh với các quốc gia khác VN bị yếu đi . Vì Hoa kỳ có thể không gặp khó khăn thay thế hàng VN từ một số quốc gia khác có hàng hóa tương tự VN.
Image by Kiều Trường of Pixabay.com
Xuất cảng VN qua Mỹ sẽ giảm, vì số hàng trung chuyển từ TQ bị phạt 40%, làm giá hàng tăng quá cao, nhà nhập cảng sẽ giảm đi nhiều. Hàng trung chuyển TQ chánh yếu là linh kiện điện tử, may mặc, và tấm điện mặt trời solar, những món mà VN xuất nhiều nhứt. Theo ước tính tổng số hàng trung chuyển TQ tái xuất từ VN vào khoảng 25 % tổng số xuất cảng VN qua Mỹ , tức khoảng 40 tỷ mỹ kim/năm. Chưa kể một số hàng có xuất xứ VN chính cống, nhưng dùng nguyên liệu từ Tân cương do cưỡng bức lao động, cũng sẽ bị phạt, vì vi phạm nhân quyền.
Về nhập cảng hàng Mỹ, khả năng VN không lớn, nghĩa là tiến trình cải thiện cân ngoại thương không dễ dàng và nhanh chóng.
Xuất cảng giảm thì ảnh hưởng tới nhiều ngành khác như dịch vụ vận chuyển, bao bì đóng gói, ngân hàng, bảo hiểm, ngân sách, thuế vụ, và thất nghiệp.
VN còn phải chống đỡ cáo buộc ăn cắp sản phẩm trí tuệ. Hoa kỳ đã cho VN biết vi phạm nầy từ lâu và ở mức độ quan trọng. Kỳ nầy có thể bị phạt thật.
Trong chánh sách cân bằng TQ với Hoa kỳ và trong chiến tranh mậu dịch Mỹ Trung, Hoa kỳ càng đánh mạnh TQ, thì VN càng kẹt với TQ. Mặc dù VN cũng có cái lợi là nhờ đó, FDI của một số nước chuyển từ TQ qua VN, và đầu tư của công ty TQ qua VN rất mạnh. VN có thêm ít tiền thuế, và có thêm một số việc làm.
Về FDI Mỹ vào VN, dù có gia tăng trong khoảng 5 năm nay, nhưng chưa nhiều. Hoa kỳ nhìn tới món dầu khí VN, nhưng sự hợp tác còn dài, và hiện TQ phản đối, vì muốn giữ độc quyền. Mặt khác, môi trường đầu tư ở VN không đủ tốt cho công ty lớn của Mỹ.
VN là nơi thuận lơi cho FDI TQ, tình trạng sẽ còn phát triển hơn nữa. Nhưng VN phải nhận chịu một số khó khăn lớn do kinh tế TQ tràn ngập qua VN, là công ty trong nước không cạnh tranh nỗi với TQ, tham nhũng gia tăng, bất công kinh tế nhiều hơn. Sự suy giảm nhập cảng nguyên liệu từ TQ là vấn đề lớn phải giải quyết. Mà VN luôn ở thế yếu với TQ.
Cải thiện cân thương mại với Mỹ đồng nghĩa với sự bó buộc phải cải thiện với TQ. Thế bắt cá hai tay kỳ nầy sẽ bị vướng mắc. Tình trạng ngoại thương VN chịu nhiều biến cố của trật tự thế giới. Kinh tế đối ngoại là phần rất quan trọng của kinh tế VN, vì có tới 75% hàng xuất cảng là từ các công ty ngoại quốc. Kinh tế VN dựa vào kinh tế đối ngoại quá lớn, Năm 2023, VN xuất cảng 336 tỷ (80% GDP), 2024 xuất cảng 403 tỷ (90%GDP), 2025 Xuất cảng 643 tỷ (120%GDP) (World Top Exports, 2026). Sự lệ thuộc kinh tế quốc tế quá lớn có nhiều nguy hiểm.
*Hậu quả với Hoa kỳ và Trung quốc.
Với Hoa kỳ, có mặt tích cực và tiêu cực. Tốt là Hoa kỳ được thêm số thu quan thuế. Nhiều hay ít tùy số lượng hàng chánh gốc và hàng trung chuyển bất hợp pháp của VN qua Mỹ. Mỹ đa phương hóa nhập hàng từ nhiều quốc gia. Hàng hóa Mỹ sẽ vào VN với thuế quan 0%. Đầu tư Mỹ ở VN sẽ tăng thêm. Hoa kỳ có cơ hội thêm để kéo VN bớt ảnh hưởng TQ. Một số kỹ nghệ trong nước Mỹ sẽ gia tăng thêm, có thêm công ăn việc làm. Mậu dịch giữa Hoa kỳ và thế giới có thể được cải thiện tốt hơn. Nhưng cái khó khăn cho Hoa kỳ là giá cả nội địa gia tăng, tiêu thụ giảm. Có thể bị ảnh hưởng tiêu cực cho cuộc bầu cử.
Với TQ, chánh sách thuế quan mới của Hoa kỳ là vũ khí quan trọng trong giải quyết bất công và bất lợi cho Mỹ từ lâu nay. Sự hạn chế và suy yếu hàng trung chuyển TQ có hệ thống, sẽ cải thiện phong cách ma giáo và mưu sĩ bang giao kinh tế của TQ. Trận chiến kinh tế và an ninh Hoa kỳ-TQ vẫn còn căng thẳng. Sự thương thảo còn nhiều khó khăn.
Nói tóm lại, vấn đề thuế quan rất cao Hoa kỳ áp đặt cho VN có nhiều hậu quả bất lợi, chẳng những về ngoại thương mà còn liên hệ đến sản xuất và đầu tư ngoại quốc, cho VN trong tương lai. VN phải thay đổi từ tư duy, chánh sách, phong cách và nguyên tắc vận hành nền kinh tế. Cái thói quen chụp giựt, gian dối, không thể là sách lược tốt và hữu hiệu về hợp tác kinh tế quốc tế.
Nguyễn Bá Lộc
Cali tháng 10/2026
Tham Khảo
1.”US 40% Tariff on Transshipped Goods: What Vietnamese Businesses Should Know in 2026”,James Ng, Sliner, Circular 91/2026
2.”Why Vietnam Will Not Balance Against China”, Khang Vu, The Diplmat, July 2025
3.”New US-Vietnam Transshipment Tariff Agreement”, Tung Ngo, Esko Cate, and Viet Nguyen, Knowledge Center.
4.Vietnam Cracks Down on Illegal Transshipments After Striking Trade Deal With US,Maritime Logistics, July/10/2025
5.”The US trying to restrict Chinese transshipments through Southeast Asia. Doing so will prove difficult”, CEIAS, April/12/2025
6.”How Chinese Good Bypass US Tariffs: Beijing’s Global Transshipment Network”, Zoe Andreoli, WNY La Voice di New York, august/14/2026
7.”White House Transshipment Report”, Newsletter&Alerts, August/20/2026
8.”Chinese Investment Surge Reshapes Vietnam’s Industrial Landscape”, StratNews Global, 12/10/2025
9.”Vietnam, US step up cooperation against illegal transshipment, trade fraud”, Reuter, July/30/2026
