Renée DiResta | Invisible Rulers: The People Who Turn Lies into Reality | PublicAffairs, 2024 | 448 pages
Có một quan niệm khá đơn giản về dân chủ: nếu mọi người được tự do nói, tự do đọc, tự do tranh luận và tự do bỏ phiếu, cuối cùng sự thật sẽ có cơ hội thắng thế. Internet ban đầu dường như làm cho niềm hy vọng ấy càng thuyết phục hơn. Bất cứ ai cũng có thể lên tiếng. Một người bình thường không cần sở hữu tờ báo hay đài truyền hình vẫn có thể nói với hàng ngàn, thậm chí hàng triệu người.
Nhưng sau hơn hai thập niên của Facebook, YouTube, X và TikTok, một câu hỏi khó hơn xuất hiện: Nếu mọi người đều có quyền nói, nhưng một số tiếng nói được thuật toán khuếch đại hàng triệu lần, chúng ta có thật sự đang đứng trong một “thị trường tự do của tư tưởng” hay không?
Đó là câu hỏi lớn phía sau Invisible Rulers: The People Who Turn Lies into Reality của Renée DiResta.
DiResta không chỉ viết một cuốn sách về tin giả -“fake news.” Điều đáng chú ý hơn là cách bà mô tả một cơ cấu quyền lực mới về thông tin, trong đó ba thành phần: người có ảnh hưởng, thuật toán và quần chúng (influencer, algorithm và crowd) tác động lẫn nhau để quyết định câu chuyện nào được nhìn thấy, được tin tưởng và cuối cùng có khả năng trở thành một phần của “thực tại.”
Những “nhà cai trị vô hình”
Những “invisible rulers” của thời đại Internet không nhất thiết là tổng thống, chủ báo hay lãnh tụ chính trị. Họ có thể là một YouTuber, podcaster, người nổi tiếng trên TikTok, nhà hoạt động chính trị, chuyên gia tự phong: bất cứ ai hiểu được tâm lý của một cộng đồng trên mạng và có khả năng ảnh hưởng đến cộng đồng ấy.
Nhưng “nhà cai trị” quan trọng nhất đôi khi không phải là một con người. Đó có thể là thuật toán. Thuật toán quyết định bài nào xuất hiện trước mắt chúng ta, video nào được đề nghị tiếp theo, nội dung nào được đưa đến hàng triệu người và nội dung nào gần như biến mất.
Trong chế độ kiểm duyệt cổ điển, quyền lực nói: “Anh không được đọc cái này.” Trong môi trường thông tin mới, không ai nhất thiết phải cấm chúng ta đọc gì cả. Hệ thống chỉ cần liên tục đặt một số thông tin trước mắt chúng ta.
Hai loại quyền lực ấy không giống nhau. Nhưng cả hai đều có khả năng ảnh hưởng đến cách chúng ta nhìn thế giới.
Khi lời đồn trở thành “sự thật”
Tin đồn không phải sản phẩm của Internet. Nhưng trước đây, một lời đồn trong làng thường chỉ đi được đến làng bên cạnh. Ngày nay, nó có thể vượt đại dương trong vài phút.
Một người đưa ra một cáo buộc. Người khác chia sẻ. Một “influencer” có hàng trăm ngàn “followers” chú ý đến nó. Thuật toán nhận thấy bài viết tạo ra nhiều “engagement” và phân phối nó rộng hơn. Những người đồng ý tiếp tục “like”, “share”, bình luận và làm thêm video. Một trang tin bắt đầu đưa câu chuyện. Sau đó các cơ quan truyền thông lớn hơn cũng phải đề cập đến nó vì “mọi người đang bàn về chuyện này.”
Một điều rất lạ đã xảy ra: Câu chuyện không nhất thiết phải được chứng minh là đúng. Nó chỉ cần trở thành đủ lớn để không thể bỏ qua. Đây là một trong những nhận xét quan trọng nhất của DiResta. Quyền lực trong môi trường thông tin mới không chỉ là khả năng làm cho người khác tin điều mình nói. Nó còn là khả năng buộc xã hội phải nói về điều mình muốn xã hội nói tới. Như DiResta tóm lại: nếu bạn khiến nó lan truyền, bạn khiến nó thành sự thật.
Mỗi người một “thực tại”
Một khái niệm đáng nhớ khác trong sách là những thực tại được “may đo” (“bespoke realities”) cho từng người.
Chúng ta theo dấu những người khác nhau, xem những video khác nhau, bấm vào link dẫn đến những câu chuyện khác nhau. Thuật toán học từ những lựa chọn ấy rồi tiếp tục đưa đến những nội dung tương tự. Dần dần, hai người sống cùng một thành phố, thậm chí cùng một gia đình, có thể tiếp nhận hai dòng thông tin gần như hoàn toàn khác nhau. Vấn đề lúc ấy không còn đơn giản là: Anh nghĩ khác tôi. Mà trở thành: Thế giới anh nhìn thấy khác thế giới tôi nhìn thấy.
Trong dân chủ, bất đồng không phải là điều xấu. Người bảo thủ và người cấp tiến có thể nhìn thuế, di dân, phá thai hay vai trò chính phủ rất khác nhau. Nhưng họ chỉ có thể tranh luận nếu vẫn còn một nền tảng tối thiểu của sự thật chung.
Chúng ta có thể bất đồng về ý nghĩa của một cuộc bầu cử. Nhưng trước hết phải đồng ý rằng cuộc bầu cử ấy đã xảy ra và số phiếu đã được kiểm đếm.
Nếu ngay cả những dữ kiện căn bản cũng trở thành vấn đề của “phe tôi” và “phe anh,” nền dân chủ bước vào một vùng nguy hiểm: không phải vì mọi người bất đồng quá nhiều, mà vì chúng ta không còn biết phải bất đồng về cái gì.
Điểm mạnh và giới hạn của Invisible Rulers
Giá trị lớn nhất của cuốn sách không nằm ở việc DiResta nói Internet có nhiều tin giả. Chúng ta đã biết điều đó. Giá trị của nó nằm ở chỗ bà giải thích cơ chế.
Người có ảnh hưởng (influencer) tạo nội dung. Thuật toán lựa chọn và khuếch đại. Đám đông tiếp nhận, biến đổi và truyền đi. Influencer lại quan sát phản ứng của đám đông để sản xuất nội dung mới. Cả ba tạo thành một vòng phản hồi liên tục.
Vì thế, tuyên truyền (propaganda) của thế kỷ XXI không còn hoàn toàn đi từ trên xuống dưới. Chính người sử dụng mạng cũng tham gia: chia sẻ, lan truyền, tạo ảnh chế (meme), cắt video, thêm bình luận, tìm “bằng chứng,” tấn công người phản đối và đưa thông điệp đến những cộng đồng mới.
Nhưng đây cũng là nơi chúng ta cần giữ một khoảng cách phê phán với chính DiResta. Nếu các platform cần hạn chế việc khuếch đại thông tin sai, câu hỏi lập tức xuất hiện: Ai quyết định cái gì là sai? Và quan trọng hơn: Ai kiểm soát những người có quyền quyết định đó?
Trong chế độ độc tài, nhà nước quyết định sự thật. Một nền dân chủ không thể chấp nhận giải pháp ấy. Nhưng giao quyền đó cho một nhóm chuyên gia, một công ty công nghệ hay một thuật toán cũng chưa giải quyết được vấn đề. Chuyên gia có thể sai. Chính phủ có lợi ích chính trị. Công ty công nghệ có lợi ích kinh tế. Đây là nghịch lý mà Invisible Rulers đặt ra nhưng chưa giải quyết thỏa đáng: Làm thế nào bảo vệ xã hội khỏi sự thao túng thông tin mà không tạo ra một tầng lớp “người gác cổng sự thật” mới?
✦
Đến đây, cũng cần một lời nói thẳng về chính tác giả.
DiResta không viết từ một vị trí trung lập – và không ai viết về đề tài này mà trung lập được. Bà từng điều hành Stanford Internet Observatory, từng cố vấn cho Thượng viện Hoa Kỳ, và phần lớn công trình của bà soi vào thông tin sai lệch đến từ một phía của chính trường Mỹ. Điều đó không làm chẩn đoán của bà kém giá trị. Nhưng nó là một phép thử ngay trong lúc đọc: nếu “thực tại may đo” là có thật, thì tác giả, cũng như độc giả, đều đang sống bên trong một thực tại của riêng mình.
Và đó có lẽ là cách đọc trung thực nhất cuốn sách này: không phải để biết ai đang nói dối, mà để áp dụng chính phương pháp của DiResta lên tất cả mọi nguồn, kể cả những câu chuyện mà chính chúng ta muốn tin.
✦
Ở điểm này, cuốn sách mạnh về chẩn đoán, nhưng yếu hơn về điều trị. Và giới hạn ấy đáng để dừng lại lâu hơn một chút, bởi nó chạm đến gốc rễ của vấn đề.
Thuật toán không phải nguyên nhân duy nhất của sự phân cực. Nó thường chỉ khai thác những rạn nứt vốn đã có sẵn trong xã hội: bất bình kinh tế, mất niềm tin vào chính quyền, khác biệt văn hóa, cảm giác bị bỏ rơi và sự mất uy tín của giới tinh hoa. Một câu chuyện cực đoan lan xa được không chỉ vì thuật toán đẩy nó đi, mà còn vì có người muốn tin nó, vì nó nói đúng nỗi giận, nỗi sợ hay niềm tự hào mà họ đã mang sẵn trong lòng.
Nếu chỉ sửa thuật toán mà không hỏi tại sao con người khao khát những câu chuyện ấy, chúng ta mới chỉ chữa triệu chứng chứ chưa chữa bệnh. Đây là câu hỏi mà Invisible Rulers mở ra nhưng để ngỏ, và cũng là câu hỏi mà mỗi xã hội, mỗi cộng đồng phải tự trả lời cho riêng mình.
Bài học cho người công dân
Đây có lẽ là nơi Invisible Rulers đặc biệt có ý nghĩa đối với câu chuyện về người công dân.
Dân chủ không thể tồn tại chỉ bằng hiến pháp, quốc hội, tòa án và những cuộc bầu cử. Nó còn cần những công dân có khả năng tự bảo vệ mình trong môi trường thông tin.
Người công dân thế kỷ XXI phải học một kỹ năng mà công dân của những thế hệ trước chưa cần nhiều đến thế: biết dừng lại trước một thông tin làm mình tức giận hay sung sướng; biết hỏi nguồn ở đâu; biết phân biệt dữ kiện với bình luận; và biết nhận ra khi một influencer đang bán cho mình không chỉ một sản phẩm mà cả một thế giới quan.
Quan trọng hơn, chúng ta phải học cách nghi ngờ chính những thông tin mà mình rất muốn tin. Kiểm chứng một câu chuyện của phe đối lập tương đối dễ. Kiểm chứng một câu chuyện xác nhận điều mình đã tin từ lâu mới khó.
Nhà nước độc tài nói với người dân: Hãy tin điều chúng tôi nói. Nhưng xã hội tự do cũng không thể đơn giản nói: Muốn tin gì thì tin. Tự do đòi hỏi một thái độ khó hơn.
Invisible Rulers không cho chúng ta một công thức để phân biệt mọi sự thật với mọi lời nói dối. Người đọc cũng không cần phải đồng ý với tất cả những đánh giá hay giải pháp của Renée DiResta. Nhưng cuốn sách giúp chúng ta nhìn thấy một điều mà mỗi ngày chúng ta thường không nhìn thấy: kiến trúc nằm phía sau màn hình.
Khi mở Facebook, YouTube, TikTok hay X, chúng ta có cảm giác mình đang tự do lựa chọn. Điều đó đúng, nhưng chỉ đúng một phần. Chúng ta lựa chọn trong một môi trường đã được sắp xếp, tuyển chọn và liên tục điều chỉnh bởi những hệ thống mà chúng ta hầu như không nhìn thấy. Vì vậy, có lẽ sau khi đọc Invisible Rulers, câu hỏi quan trọng nhất không phải là: “Thông tin này đúng hay sai?” Mà nên bắt đầu sớm hơn: Tại sao tôi lại nhìn thấy câu chuyện này? Ai muốn tôi chia sẻ nó? Tại sao nó khiến tôi giận dữ đến vậy? Và tôi đang tự hình thành ý kiến của mình hay đang tham gia vào dòng thông tin của một đám đông mà không nhận ra?
Đối với người công dân, những câu hỏi ấy đặc biệt quan trọng trước một cuộc bầu cử. Bởi lá phiếu chỉ mất vài phút để đi từ bàn tay người cử tri vào thùng phiếu. Nhưng sự lựa chọn phía sau lá phiếu ấy có thể đã được hình thành từ nhiều tháng, thậm chí nhiều năm trước đó. Và đó chính là nơi những “nhà cai trị vô hình” có thể đã bắt đầu công việc của họ.
